Hver man ekki eftir einhverjum sem er sauðvitlaus, nautheimskur, hundlatur eða jafnvel með fiskaminni þannig að viðkomandi man ekki neitt stundinni lengur? En eru sauðir eitthvað vitlausari heldur en aðrir, naut heimskari heldur en gengur og gerist eða hundar latari heldur en til dæmis kettir? Ef eitthvað er að marka mína reynslu þá eru kettir töluvert latari heldur en hundar og eftir að hafa lesið fræðigrein um daginn, þá eru fiskar víst alls ekki jafn gloppóttir eins og við viljum vera láta.

Það hefur verið sagt um gullfiska að þeir verði aldrei leiðir á lífinu, þeir muni ekki hvernig annar endi fiskabúrsins lítur út þegar þeir hafa heimsótt hin endann og því er alltaf eitthvað nýtt sem ber fyrir augu þeirra. Veiðimenn hafa líka svolítið treyst á þetta þegar þeir nota alltaf uppáhalds fluguna sína. Reyndar var ég hérna um árið með einhverjar vangaveltur um að birtingarmynd lélegri veiði í ákveðnum vötnum eða ám gæti orsakast vegna þess að fiskarnir, sér í lagi þar sem veiða og sleppa er stundað, muni eftir algengustu flugunum og séu því hættir að líta við þeim. En það er önnur saga eða hvað?

Því hefur verið haldið fram að skammtímaminni fiska vari í u.þ.b. 30 sek. en rannsókn á vegum Hamilton Research Laboratory við McEwan háskólann í Edmonton árið 2012 leiddi í ljós að hlutbundið- og atferlisminni fiska getur varað í allt að 12 daga. Þegar átt er við hlutbundið- og atferlisminni er átt við lærða hegðun sem tengist ákveðnu umhverfi og atburði, sem í þessari rannsókn voru fæðuverðlaun sem fiskar fengu ef þeir leituðu á ákveðin stað í umhverfi sínu. Leiðbeinandi rannsóknarinnar, Dr. Trevor Hamilton hefur einnig rannsakað hvernig heilaboðefnið dópamín tengist myndun hlutbundins minnis í fiskum. Sú rannsókn hefur sýnt fram á að ákveðin taugaboðefnaferli í heila fiskar geta stuðlað að því að þeir muni fyrirbæri eða hlut sem þeir hafa séð áður. Á mannamáli þýðir þetta að það eru ekki einungis þróuð spendýr sem eru fær um að muna eftir umhverfi sínu og hlutum, fiskar gera það líka.

Þessi vísindi eru sönnun á þekkingu veiðinörda sem hafa í áratugi haldið því fram að fiskar, laxfiskar sem aðrir fiskar, leiti aftur og aftur á bestu fæðu- og uppeldisstöðvarnar. Við höfum lengi vitað af fengsælum veiðistöðum í ám og vötnum þar sem finna má æti eða heppilegar aðstæður til hrygningar. Við höfum þó aldrei vitað nákvæmlega hvernig fiskurinn fer að því að finna þessa staði, dag eftir dag, ár eftir ár. Núna vitum við að fiskurinn einfaldlega man eftir stöðunum, rétt eins og við munum eftir stöðum þar sem við höfum gert góða veiði.

Þá er bara ósvarað spurningunni um það hvort fiskurinn muni eftir útliti flugnanna okkar? Óbragðinu (sársaukanum?) sem hún skildi eftir sig þegar þeir sluppu eða var sleppt og forðist þær þess vegna. Það eina sem gæti dregið úr neiðkvæðum afleiðum þessa er eðlislæg hvöt fiska til að éta og vernda afkvæmi sín. Þeir ánetjast flugum af því þær líkja eftir fæðu og ráðast gegn því sem ergir þá eða getur ógnað hrognum og seiðum þeirra.

Ekki alls fyrir löngu var ég að lesa yfir texta um silungsveiði á Íslandi og við lesturinn varð mér nokkrum sinnum fótaskortur á tungunni og hrasaði um ýmsar merkingar orða. Það er svo sem ekkert einsdæmi þegar kemur að prófarkalestri texta sem tveir eða fleiri hafa skrifað að hugtök og orð séu notuð með mismunandi hætti, en í þessu tilfelli varð ég áttavilltari en góðu hófi gegndi og datt því í hug það sem presturinn sagði í skírninni um árið þegar foreldrarnir fóru að kýta um nafn barnsins, „Jesús minn, hvað á barnið eiginlega að heita?“ Hvort Jesús hafi svarað, veit ég ekki, en ég þurfti að grafa nokkuð djúpt í umræddan texta til að finna rétt samhengi og merkingu þeirra orða og hugtaka sem notuð voru í honum.

Mér datt í hug að fleirum væri líkt á komið og mér og því tók ég hér saman þau orð sem mér er tamt að nota og tengjast yfirheitinu silungur og tegundaheitunum urrði og bleikja. Uppruna þessarar samantektar má finna í Íslenskri nútímaorðabók og þau eru studd skyldleikaorðum og tegundarheitum sem finnast m.a. í Íðorðabanka Árnastofnunar, bókunum Orðakver – Fiskar, hvalir, selir, hryggleysingjar og Íslenskir fiskar eftir Gunnar Jónsson, auk annarra uppflettirita sem leyndust í bókahillunni minni. Öll þessi inn- og erlendu heiti er að finna meðal 600 leitarorða sem finna má í Alfræðiorðasafninu hér á síðunni.

Silungur

yfirheiti yfir urriða og bleikju, fiska sem lifa einkum í ám og vötnum

lonta smásilungur í lækjum | kræða smásilungur í vatni | branda þekkt í Mývatnssveit | gála viðurnefni hrygnu, oftast um bleikju | blásíli og blásilungur haft yfir seiði silunga en hafa þó einnig verið notuð um hvítholda silung, mögulega albínóa

vatnasilungur: yfirheiti silunga sem ala allan aldur sinn í ósöltu vatni, haft um bæði urriða og bleikju

lækjarsilungur: yfirheiti silunga sem ala allan aldur sinn í straumvatni, haft um bæði urriða og bleikju

göngusilungur: yfirheiti silunga sem ganga úr sjó í ósalt vatn, haft um bæði sjóbirting og sjóbleikju

Urriði

fisktegund (Salmo trutta) af ættkvísl laxa (Salmo) af ætt laxfiska (Salmonidae)

en. brown trout | da. ørred | fr. truite brune / truite d’Europe | no. aure / ørret | de. Forelle | es. trucha | pt. truta

vatnaurriði (Salmo trutta lacustris) – staðbundinn urriði sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í ferskvatni (non-anadromous trutta)

en. lake trout | da. Søørred | fi. Järvitaimen | fr. truite argentée / truite de lac | pl. troc jeziorowa | sv. insjööring | de. Seeforelle

lækjarurriði (Salmo trutta morpha fario) – staðbundinn urriði sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í straumvatni (non-anadromous trutta)

en. river trour | no. bekkaure / bekkørret | sv. bäcköring | de. Bachforelle

sjóbirtingur | birtingur | sjóurriði (Salmo trutta morpha trutta) – urriði sem lifi og hrygnir í fersku vatni en gengur að jafnaði til sjávar hluta ársins til að afla sér fæðu og vaxa, ferskvatnssækin (anadromous trutta)

en. sea trout | fr. truite de mer / truite de lac | ga. breac geal | fo. sjósíl | no. sjøaure / sjøørret | dk. havørred / laksørred | pt. truta-do-mar / truta-marisca | es. trucha marina | de. Meerforelle / Lachsforelle

Bleikja

fisktegund (Salvelinus alpinus) af bleikjuættkvísl (Salvelinus) af ætt laxfiska (Salmonidae)

fjallableikja | heimskautableikja | reyður | átubleikja | riðgála eða riðbleikja þegar hún er í riðbúningi

en. charr / char / arctic charr | fr. omble artique / omble-chevalier | fo. bleikja | dk. fjeldørred / røj | no. bleike / røe / rør / røye | pt. salvelino-ártico | es. trucha alpina | de. Saibling

vatnableikja | lindarbleikja – yfirheiti þeirra bleikju sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í ferskvatni (non-anadormous charr)

de. Seesaibling

sílableikja | ránbleikja | djúpbleikja – staðbundið afbrigði bleikju

kuðungableikja | átubleikja | bobbableikja | netbleikja – staðbundið afbrigði bleikju, deilir viðurnefninu botnbleikja með dvergbleikju

murta (Salvelinus alpinus murta) | haustmurta | depla | námurta | krús | flóabranda þekkt í Mývatnssveit | blóðmurta sú murta sem lokið hefur hrygningu | Ölfusingur þekkt við Þingvallavatn – staðbundið afbrigði bleikju

dvergbleikja (Salvelinus alpinus thingvallensis) | gjá(ar)murta | hellableikja | gjáarlonta |svartbleikja /svartmurta (Salmo alpinus subsp. niger) – staðbundið afbrigði af bleikju, deilir viðurnefninu botnbleikja með kuðungableikju.

sjóbleikja | ljósnál | sjóreyður | rauðbirtingur | mararslápur – lifi og hrygnir í fersku vatni en gengur til sjávar að jafnaði hluta ársins til að afla sér fæðu og vaxa (anadromous charr)

de. Wandersaibling | en. sea run char

Augljósum villum, helst úr íðorðasöfnum, er vísvitandi sleppt, t.d. þar sem þýðingar steypa saman yfir- og tegundaheitum eins og enginn sé morgundagurinn. Eflaust vantar einhver heiti inn í þessa samantekt mína eða þá einhver hefur vanist annarri orðanotkun eða merkingu þeirra orða sem ég set hér fram. Ef svo er, þá þætti mér vænt um að fá ábendingar þar um í skilaboðum þannig að ég geti lagað það sem aflaga hefur farið hér á síðunni og í kollinum á mér.

Það eru nokkur ár síðan FOS.IS lagði í raun af annan helming nafnsins (sköksögur) og hefur síðan þá haldið sig við að nota aðeins FOS. Enn eru þeir til sem muna eftir skröksögunum og beita þeim stundum í samtölum sínum við mig. Oftast er þetta í almennu spjalli, en það kemur þó fyrir að í miðju erindi heyrist í einhverjum; Nei, nú skrökvar hann og þá á maður stundum erfitt með sig.

Eitt af því sem vakti svona viðbrögð var skýring mín á því af hverju fiskurinn hættir algjörlega að taka 10 mín. fyrir miðnætti á ákveðnum veiðistað. Ég svaraði því einfaldlega til að trúlega væri fiskurinn farinn að sofa á þessum tíma, hann hefði vit á því að vera ekkert að gaufast þetta langt fram eftir. Ég held að nánast enginn sem til mín heyrði hafi trúað mér, en mér var í raun full alvara.

Það virðist vera útbreiddur misskilningur að fiskar sofi ekki, en þeir gera það nú samt. Að vísu er ekkert víst að þeir fari að sofa á ákveðnum tíma sólarhrings en oftast er það þó í einhvern tíma á nóttunni. Svefnástand fiska er misjafnt eftir tegundum, en flestir þeirra hægja á líkamsstarfseminni á meðan þeir hvílast en halda þó fullri meðvitund og eru á varðbergi. Leiða má að því líkum að urriðinn leiti út fyrir erilsamasta svæði vatnsins, þ.e. rétt út fyrir gróðurmörk og komi sér þar fyrir við botninn og taki smá blund. Hann kemst upp með að liggja nokkuð óvarinn við botninn því sú ógn sem að honum steðjar kemur ofan frá, en finni hann stóran stein eða gjótu, þá nýtir hann sér slíkt til skjóls.

Smávaxnari bleikjuafbrigði, murta og dvergbleikja eru í aðeins annarri aðstöðu. Þær þurfa að leita skjóls því þær eiga sér náttúrulega óvini í vatninu og þá getur verið heppilegt að koma sér fyrir í gjótum, á milli steina eða jafnvel inni í gróðri á meðan þeir blunda.

Og svona rétt aðeins til að koma í veg fyrir misskilning; silungar loka ekki augunum þegar þeir sofa, ástæðan er einfaldlega sú að þeir eru ekki með augnlok.

Matreiðslu uppskrift? Nei, ekki frekar en um daginn þegar ég ritaði stuttlega um silung í híði. Þessi er af sama meiði og er unnin upp úr nokkrum heimildum og fjallar um heppilegt hitastig fyrir silung, því þegar allt kemur til alls þá er þetta víst ekki alveg eins kippt og skorið, eins og margir vilja halda.

Hengladalir við Skarðsmýrarfjall sunnan Hengils eru merkilegar gróðurvinjar á Hellisheiði. Þar voru á árunum 2004 til 2010 gerðar töluverðar rannsóknir á lífríki lindalækja sem finna má í dölunum, m.a. á urriða sem þar þrífst. Ekki dettur mér í hug að þar sé á ferðinni Hverasilungur Halldórs Kiljan Laxness sem hann ritaði um í grein sem birtist 1916 í Morgunblaðinu, en urriðinn í Hengladölum er þó merkilegur fyrir margra hluta sakir.

Lindárnar í Hengladölum eru upptakaár Hengladalsár sem rennur austur til Hveragerðis, en þessar lindár eru víða allt að 100°C heitar þó víðast séu þær til muna kaldari eða innan við 10°C. Eins og áður er getið, þá þrífst urriði í þessum ám sem hefur aðlagað sig hitastigi sem er almennt hærra en þekkist sem kjörhitastig urriða, um og yfir 20°C og ég kem örlítið að því hér síðar. Ég hef áður vísað til rannsókna á kjörhitastigi laxfiska, m.a. rannsókn J.M. Elliott og J.A. Elliott sem birt var í Journal of Fish Biology (2010) og við þá grein styðst ég í þessari stuttu samantekt.

Ef við byrjum á upphafinu, þá lifa hrogn urriða af allt niður að frostmarki og hæst upp að 13°C. Bleikju hrognin, eins og vænta mátti frá frostmarki og upp að 8°C. Þessi munur endurspegla allan lífsferil silunga eins og við vitum, bleikjan er heldur kuldasæknari heldur en urriðinn.

Þegar kemur að fullvaxta silungi er urriðinn upp á sitt besta þegar hitastigið er á bilinu 16.6 til 17.4°C sem kemur ef til vill einhverjum á óvart, en hér er verið að meta ákjósanlegasta hitastig urriða til að melta fæðu, þ.e. þegar framleiðsla meltingarensíma er í toppi og hann er hve skilvirkastur að umbreyta fæðu í vöxt / fituforða. Það laumast raunar að mér sá grunur að áður en hámarki hita séð náð, þá hægi urriðinn á sér í fæðuöflun, í það minnsta ef hitinn er svo hár í lengri tíma. Hér má skjóta því inn að urriðinn í Hengladölum leitar í vatn til fæðuöflunar sem er umtalsvert heitara, en þar erum við líka að tala um einangraðan stofn sem hefur aðlagast sérstökum aðstæðum, ekki ósvipað urriðanum í Þingvallavatni, rétt hinu megin við Hengilinn.

Blessuð bleikjan er að vonum heldur kulsæknari en urriðinn. Í Noregi er líkamsvirkni hennar mest í 14.4 til 15°C en í 15.2 til 17.2°C í Svíþjóð, hverju sem kann að sæta. Mestan hita þolir hún í Svíþjóð eða 23.2°C á móti 21.5°C í Noregi. Hér langar mig að taka það fram að ég sá niðurstöður svipaðrar rannsóknar fyrir bleikju á Grænlandi og þar voru töluvert aðrar tölur uppi á borum, mun lægri á öllum sviðum. Því miður auðnaðist mér ekki að vista þá skýrslu og virðist alveg fyrirmunað að finna hana aftur.

Og hvernig getum við svo notað okkur þetta? Tja, ef veiðimenn eru ekki með hitamæli sem þeir stinga niður í vatnið öðru hvoru, þá hefur þetta væntanlega lítið að segja, ekki nema innbyggður hitamæli fingra segi þeim nákvæmlega hvenær silungurinn er í besta formi, árásargjarn og til í smá tusk.