Mér skilst á öllu að ég sé gamaldags áhugamaður um stangveiði og útivist. Þetta kemur mér svo sem ekkert á óvart, það hefur verið ýjað að þessu í nokkur skipti en nýlega varð ég fyrir því að áheyrandi að samtali mínu við þriðja mann hló háðslega inn í samtal okkar þegar ég sagði að ég hefði lesið mér til um ákveðið atriði í nokkrum bókum.

Fyrst hélt ég að viðkomandi væri svona hjartanlega ósammála mér að hann sæi sig knúinn til að hæðast að áliti mínu, en þegar ég útskýrði mál mitt kom í ljós að viðkomandi hafði ekkert út á röksemdir mínar að setja, var raunar fullkomlega sammála mér. Honum fannst það bara svo stórkostlega fáránlegt að ég hafi verið að lesa á bók. Það les enginn bækur lengur, það hlusta bara allir á Podcast eða hljóðbækur, tjáði hann mér og bætti síðan við eftir augnablik; Þú ert bara gamaldags. Það eina sem ég gat stunið upp var; Takk, tek þessu sem hrósi.

Ég viðurkenni fúsleg að mér brá, ekki vegna þess að ég var orðinn gamaldags heldur vegna þess að viðkomandi virtist á engan hátt gera sér grein fyrir eðlismun þess að lesa á bók (hvort sem hún er á pappír eða rafræn) eða hlusta á upplestur. Ég kaupi það alveg að samræður tveggja eða fleiri í hlaðvarpi geta verið afar fræðandi, en að hlusta á upplestur er einfaldlega ekki hið sama og að geta sett fingur við texta, hinkrað við, hugsað og jafnvel lesa málsgrein aftur og aftur, þar til skilningi eða inntaki er náð að fullu.

Hér ætla ég að skjóta inn í þessa þanka mína að ég skil fullkomlega ágæti hljóðbóka fyrir þá sem haldnir eru lesblindu, eru sjónskertir eða lögblindir. Þetta er frábær tækni sem er raunar ekkert ný af nálinni en með tilkomu hljóðbókasafna á netinu hefur aðgengi að hljóðbókum tekið risavaxið stökk á síðustu árum.

Þekkjandi þennan aðila sem helst hefði viljað setja mig á safn með merkimiðanum Gamaldags áhugamaður, þá reyndi ég að draga upp úr honum hvar hann næði sér helst í hljóðbækur. Hann benti mér á nokkrar vefsíður þar væri allt sem hefði verið gefið út og skipti máli væri að finna. Ég þakkaði fyrir mig og spurði hvort ég mætti nota samtal okkar í þanka á síðunni; Alveg sjálfsagt, svaraði hann, Ertu ekki með upplestrarhnapp á FOS? Bara þannig að því sé haldið til haga, þá er FOS.IS ekki útbúinn upplestrarþjónustu, þannig að þið farið ekki að leita að slíkum hnappi á síðunni. Aftur á móti eru sumir netvafrar þegar útbúnir svo kallaðri Text2Speech virkni og geta lesið íslenskan texta nokkuð skiljanlega.

En áfram með þanka mína um hljóðbækur umfram aðrar bækur, eða öfugt. Þetta samtal okkar vakti forvitni mína og þegar heim var komið, þá settist ég niður og leitaði í nokkrum þeirra hljóðbókasafna sem mér var bent á. Urmull er orðið sem kom helst upp í huga mér þegar ég sá allt það sem þarna var að finna. Ótrúlegt úrval á fjölda tungumála, upplestur frægra leikara af stórvirkjum bókmenntanna og upplestur óþekktra höfunda á eigin verkum. Einn galli var þó á gjöf Njarðar, þarna voru afar fáar bækur um stangveiði og veiðitækni ef undan eru taldar frásagnir upphafinna veiðimanna af eigin lífi og afrekum á vatnsbakkanum, með takmörkuðu fræðilegu gildi.

Það er deginum ljósara, miðað við fullyrðingu hljóðbókaunnandans, að útgefnar stangaveiðibækur skipta engu máli þar sem þær er nánast ekki að finna á þeim hljóðbókaveitum sem ég prófaði. Þetta er vitaskuld háðsglósa hjá mér, en það hljómar vitaskuld ekki þannig ef ég læt vefþulu lesa þennan texta:

Það eru raunar fá áhugamál sem hefur verið skrifað jafn mikið um í gegnum tíðina eins og stangveiði og þrátt fyrir allt, þá virðist eftirspurn eftir veiðitengdum bókum alltaf halda sér. Já, nú ætla ég að nota einn af mínum uppáhalds frösum; ég las um daginn að stangveiði á þann heiður að vera það áhugamál sem hefur nýtt sér tölvutæknina einna mest án þess að það væri á kostnað bókarinnar. Blogg, upplýsingaveitur, rafbækur og tímarit hafa blómstrað á vefnum á sama tíma og bókin hefur haldið stöðu sinni þegar kemur að stangveiðinni. Veiðimenn hafa einfaldlega aukið sýnileika sinn síðustu ár m.a. á samfélagsmiðlum eins og Facebook, Instagram og fleiri. Að vísu er þessi þróun tvíbent að því leiti að blogg birta yfirleitt aðeins tilvitnanir eða smá brot úr bókum, gjarnan aðeins það sem viðkomandi hentar að tengja sínu umfjöllunarefni eða áliti. Ef lesandinn vill ná aðeins meiri dýpt í efnið, þá þarf stundum að taka fram bókina, á pappír eða tölvu, og lesa sér betur til um það sem kom fram sem tilvitnun.

Vægi mynda og örtexta er sífellt að aukast í nútímanum og þetta er skemmtileg viðbót við aðra miðlun. Allir hafa nóg að gera og flæði upplýsinga er orðið slíkt að margir kjósa myndir, meme eða einfaldlega að lesa fyrirsagnir í stað þess að lesa frásögn eða skýringar. Ein mynd segir meira en þúsund orð, en samhengi orða segir sögu og ef þú ert í svona mikilli tímaþröng, hafðu þá í huga að meðal maðurinn les um að bil 230 orð á mínútu á meðan sami aðili talar aðeins 150 – 160 orð á mínútu. Það er því tímasparnaður að lesa í stað þess að hlusta.

En til að lesa sér til gagns þarf skilning. Ég er ekki málvísindamaður, en mig grunar að ör-skimun lesenda eigi sinn þátt í hnignun lesskilnings á síðustu árum. Það er ekki endalaust hægt að benda á mislukkaðar kennsluaðferðir, einstaklingar og samfélagið sjálft ber einhverja ábyrgð á því hvernig komið er fyrir lesskilningi í dag. Í ljósi þess að ég er gamaldags þá er allt fólk undir fimmtugu yngra, sama fólkið og er að undirbúa og leiðbeina framtíð mannkyns í fyrstu skrefum sínum inn í lífið. Það gera börnin sem fyrir þeim er haft, lestu og börnin þín lesa sér til gagns og gleypa bara ekki það litla sem fyrir þau er sett.

Nú er þessi texti orðinn tæp 1.500 orð og alls óvíst hve margir hafa haft nennu til að lesa alla leið hingað þannig að ég læt þetta gott heita sem smá ábendingu; Ekki henda bókum, það gæti orðið rafmagnslaust og þá er nú alltaf gott að geta gripið í góða (veiði) bók.

Sumir pæla mikið, rosalega mikið, í flugum. Stöku veiðimaður sekkur svo djúpt í flugupælingar að það jaðrar við lyndisbrest (geðveiki) og verður eiginlega að teljast óheilbrigt. Guði sé lof, þá er ég alls ekki þannig og næ alveg að standa með báðar lappirnar á jörðinni þegar kemur að flugum og flugupælingum.

Á nokkurra klukkustunda flakki mínu um daginn á síðum um flugur og fluguhönnun, þá rakst ég á ummæli mislynds andstæðings veiða og sleppa sem vildi meina að þessi árátta (e: compulsion) væri að skemma alla fluguveiði í heiminum. Það væri orðið nær ómögulegt að fá fisk til að taka flugu, hann þekkti orðið allar flugur sem settar hefðu verið saman og vissi að það væri bara ávísun á kvöl og pínu að glefsa í þetta dót.

Mér brá þegar ég las þetta, vissi ekki að kunningi minn væri svona vel máli farinn á erlenda tungu og gæti skrifað af slíkri snilld. Að sama skapi undraðist ég að hann kvittaði ekki fyrir færslunni með því nafni sem presturinn í Hafnarfirði jós honum yfir höfuð fyrir áratugum síðan.

Ég á nefnilega kunningja sem ýjaði að því fyrir ekki svo löngu síðan að það væri mögulega búið að ástunda V&S svo lengi í ákveðnum ám að þriðja og fjórða kynslóð fiska væri kominn með genatíska innprentun að matur væri ekkert í líkingu við þekktar flugur sem hingað til hefðu alveg virkað en væru bara alveg hættar að gefa.

Allt í lagi, þessi inngangur var svolítið kerskinn, en hann er sannur að tvennu. Ég rakst á þessa grein og ég á kunningja úr Hafnarfirðinum sem sagði þetta. Reyndar klikkti hann út með því að segja; Tja, ég veit ekki þannig að það getur alveg eins verið að hann hafi verið að atast í mér. En, þegar öllu er á botninn hvolft þá eru kenningar um að lærð hegðun erfist á milli kynslóða. Getur þá ekki verið að fiskur sem sleppt hefur verið X sinnum á ævinni taki upp á því að forðast oddhvassa hluti sem veifað er framan í hann? Brot af þessari fóbíu festist í genum fisksins og erfist þannig yfir í næstu kynslóð sem kveikir þá fyrr á þessari fóbíu og þannig koll af kolli þar til einhver kynslóðinn þarf ekki einu sinni að prófa að glefsa í flugu til að forðast hana. Ég segi nú bara eins og kunningi minn; Tja, ég veit ekki.

Það kemur að vísu ekki oft fyrir að fiskurinn tekur svo á rás meðfram bakkanum að ég verð að færa mig hratt eða töluvert úr stað til að elta hann, en það hefur þó komið fyrir. Trúlega er þetta algengara vandamál þar sem er straumur, enda hef ég séð nokkra veiðimenn taka á ótrúlega spretti undan straumi, yfir holt og hæði, sandfláka og drullufen til að elta fisk sem ekki vill koma alveg strax að landi.

Það skiptir víst töluverðu máli að vera rétt staðsettur miðað við fiskinn þegar hann tekur, sem aftur á móti getur verið hægara sagt en gert þegar maður hefur þanið köstin eitthvað langt út í buskann og fiskurinn tekið fluguna þarna einhversstaðar úti.

Eitt sinn átti ég spjall við veiðimann sem var öllum hnútum kunnugur, hefur eflaust fundið upp nokkra hnúta sjálfur og eyðir mörgum, mörgum dögum við ár og læki á hverju sumri. Það er ekkert leyndarmál að þessi veiðimaður gerir ekkert mikinn greinamun á 50° og 50%, fimmtíu eitthvað segir hann gjarnan og hlær þegar maður hváir. Þessar fimmtíu eitthvað er stefnan sem hann veiðir í út frá bakkanum, sagði hann mér þegar ég leitaði ráða í straumvatni.

Það var sem sagt ekki bara ruglingur á gráðum og prósentum hjá þessum góða manni, því í hans huga er 100% bein lína, 50% hornrétt.

Þegar ég hafði loksins náð áttum á þessari prósentu hornafræði viðkomandi, þá fékkst botn í veiðiaðferðina. Fram að þessu hefur hún einfaldlega kallast að þverkasta, þ.e. að kasta beint út frá bakkanum og flestir leyfa flugunni að fljóta með straumnum í einhverjar gráður (eða prósentur) þar til dregið er inn.

Það gerði þessi góði maður aftur á móti ekki, hann kastaði þvert á strauminn og tók síðan skref til hliðar með strauminum eftir því hvar flugan var staðsett. Þetta þótti mér merkilegt og spurði um ástæðuna. Jú, ofur einfalt, með þessu móti var alltaf stutt í fiskinn til að draga hann að landi. Ég vogaði mér ekki að nefna þá staðreynd að við inndrátt styttist í línunni og þá skiptir engu máli undir hvaða horni dregið er inn, en þessa aðferð hafði hann vanið sig á og ég voga mér ekki að efast um gildi hennar því á hverju sumri liggja hundruðir fiska eftir í hans dagbók. Hann hafði rekist á þetta í góðri bók fyrir áratugum síðan og þótt merkilegt, tekið mark á og stundað síðan.

Hvort einhver hafi lært eitthvað af því að lesa þessa greinar, það er óvíst enda ekki allt sem maður les á sunnudagsmorgni á netinu fallið til þess að læra af.

Hugrenningartengsl er merkilegt fyrirbæri, eitt leiðir að öðru og áður en varir er maður kominn órafjarri því sem kveikti hugrenningar. Ég hlustaði nýlega á umfjöllun um sölu veiðileyfa á Íslandi í sumar sem leið. Gott sumar, erlendir veiðimenn og traustir íslenskir aðilar var svolítið viðkvæðið hjá þeim sem ræddi við fréttamanninn, ekki eitt orð um íslenska veiðimenn. Þegar ég heyrði þetta, rifjuðust upp fyrir mér orð sem kunningi minn lét falla í vor sem leið þegar honum hafði verið boðið í veiði af fyrirtæki sem hann átti í smávægilegum viðskiptum við.

Þaðan skaust hausinn á mér til bankanna sem áttu sínar vikur í ákveðnum ám hér um árið og hefur að sögn verið að lifna við eftir nokkur ár í dvala. Frá þessu leitaði hugurinn aftur til þess dags er ég lagði smájeppanum mínum á milli u.þ.b. 10 sérútbúinna jeppa á hlaðinu við ákveðið veiðihús hér um árið. Raunar bar hlaðið meiri keim að sumarhátíð ákveðins bílaumboðs heldur en veiðihúss austur á landi, stífbónaðir stálfákar skreyttir veiðistöngum með plastinu enn á korkinum. Hva, ertu ekki á Cruiser?  var ég spurður og ég hafði rænu á að segja sem minnst, þarna var ég greinilega kominn töluvert langt út fyrir mína kreðsu. Sjálfan tel ég mig vera hálfgerðan sveitastrák í stangveiði þó að ég hafi með tíð og tíma eignast vandaðar veiðigræjur og þykir gaman að aka um á góðum bíl. Ég fer í veiði, veiðinnar vegna og þá skipti mig ekki máli hvort það er margréttað í matinn eða bara lifrarpylsa og rúgbrauð.

Síðustu tengslin sem kviknuðu vegna þessarar fréttar voru við æviágrip Alexanders nokkurs Wanless sem ég las fyrir nokkrum árum og hafa oft verið mér hugleikinn.

Þó ég geti samsvarað mig töluvert með Wanless, þá er langt því frá að ég nái að narta í hæla hans enda hafa mér aldrei dottið önnur eins snjallræði í hug og hann lét sér til hugar koma löngu fyrir miðja síðustu öld. Honum datt til að mynda í hug, mitt í Mekka fluguveiðinnar á Bretlandseyjum, að nota létt kasthjól og nælon línu í fluguveiði í stað hefðbundinna flugustanga og flugulínu. Fyrir þetta var hann umsvifalaust stimplaður villutrúarmaður og útskúfað úr nærsamfélagi veiðimanna á heimaslóð. Það hefur nokkrum sinnum komið fyrir að mér hefur orðið hugsað til Wanless í gegnum tíðina, sérstaklega þegar þeir sem vit hafa á taka sig til og fordæma ákveðnar flugur eða veiðiaðferðir, minnugur fordæmingu Squirmito af sömu mönnum sem kepptust við að hlaða gúmmílöppum á Nobbler.

Alexander Wanless gekk gott eitt til með þessum hugmyndum sínum um fluguveiði með kaststöng, nettu hjóli og línu. Á þeim tíma sem hann var einna atkvæðamestur var það ekki á hvers manns færi að fjárfesta í flugustöng og tilheyrandi til að stunda lax- eða silungsveiði. Sem innfæddum Skota rann honum það til rifja að innfædda veiðimenn var nánast ekki að finna við skoskar ár á árunum 1920 – 1950. Bæði var það að ‚eigendur‘ ánna voru aðkomupakk sem vildu ekkert með sveitalubba hafa og svo var það þessi óheyrilega dýra umgjörð sem hafði skapast um veiðina.

Það er hægt að segja ýmislegt um Wanless, en villutrúarmaður var hann ekki. Kannski uppreisnargjarn, en að sama skapi sanngjarn, því honum datt aldrei í hug að snúast gegn hefðbundinni fluguveiði. Hann vildi aftur á móti gera fleirum kleift að njóta hennar án tillits til stöðu, uppruna eða efna. Hann var einlægur and-elítusinni í eðli sínu og varð þar af leiðandi fyrir miklu aðkasti þurrfluguelítunnar bresku sem réð lögum og lofun í stangveiðinni. Guð forði okkur frá þungum flugum var boðorð þeirra og því var fylgt hart eftir, sem og öllum afbrigðum frá hefðbundum fluguveiðigræjum.

Eftir stendur nú samt að rannsóknir og prófanir Wanless höfðu meiri áhrif á þróun fluguveiðinnar heldur en margir vilja viðurkenna enn þann dag í dag. Í sífelldri leit sinni að hentugu efni í stangir og línur, kom Wanless sér upp stöðluðum prófunum til að meta sveigju og brotstyrk stanga, slitstyrk lína og kynnti til sögunnar þetta dásamlega samspili á milli sverleika línu, þyngdar agns og þess sem veitt er.

Grundvallarkenningar hans og eðlislægur skilningur á eðli góðra veiðistanga varð til þess að þekktir framleiðendur eins og t.d. Hardy tóku til við að hanna sveigjanlegri stangir sem gátu tekið við og temprað snöggt átak og viðbragð fisks þannig að veiðimenn slitu síður línur og tauma, sem aftur hafði það í för með sér að unnt var að nota grennri og léttari línur. Þeir sem hafa prófað stangir frá fyrri hluta 20. aldar vita hvað við er átt því kústasköft svignuðu trúlega betur en stóru laxaprikinn, styrkur þeirra var fyrst og fremst metinn af sver- og stífleika þeirra.

Sem veiðimaður var Wanless athugull og eftirtektarsamur. Hann þreyttist seint á því að leiða mönnum fyrir sjónir að laxfiskar bregðast við átaki með krafti í gagnstæða átt. Til þess að landa fiski þarf stöðugt en létt átak án þess að fá fiskinn upp á móti sér í reiptog. Laxfiskur sem dreginn er inn á aflinu einu saman veitir miklu meira viðnám en sá sem þreyttur er hæfilega. Það liðu reyndar áratugir þar til vísindamönnum tókst að sanna þessa eðlislægu athugun Wanless með gríðarlega kostnaðarsamri atferlisathugun, sem þegar var viðurkennd og þekkt af fjölda veiðimanna.

Wanless skrifaði fjölda bóka og var meðal þeirra fyrstu sem skrifaði um stangveiði á mannamáli fyrir almenning. Bækur hans nutu mikillar hylli þar sem þær báru með sér að þar færu saman orð og athafnir manns sem þekkti efnið af eigin raun og hafði getu til að draga skynsamlegar ályktanir út frá eigin reynslu. Hans verður þó fyrst og fremst minnst sem málssvara þeirra sem ekki hafa kost á að taka þátt í elítuveiði þröngs hóps þeirra sem ráða för.

Og þar með er ég kominn að því sem kveikti þessar hugrenningar, afkomu stangveiðinnar eftir sumarið. Það skyldi þó aldrei vera að tími nýs málssvara Meðal Veiði-Jóns sé runninn upp á Íslandi? Í gegnum árin hefur Meðal Jón verið akkeri stangveiðinnar svo fremi hann hefur haft efni á að kaupa sér veiðileyfi, ekki uppábúið með egypskri bómull og fimm rétta kvöldverði í sprænu sem varla gefur fisk á dagsstöngina.

Það er farið að kólna á norðurhveli jarðar og erlendir veiðimenn verða nú að punga út nokkrum aukakrónum í orkureikninga ef þeir ætla ekki að krókna í vetur. Það er alls óvíst að þeir hafi efni á að standa við sínar pantanir næsta sumar, kannski þurfa þeir bara að gera sér heimaveiði að góðu og þá væri nú gott að hafa íslenska veiðimenn í bakhöndinni eða eru þeir búnir að fá nóg af því að kaupa forfallastangir á uppsprengdu verði?

Frá því skötuhjúin Adam og Eva komu einhverjum króum á legg, þá fór kynslóðabilið að gera vart við sig. Þegar ég lét mér þetta orðtak (fyrirsögnin) um munn fara hér um árið, þá stóð ekki á viðbrögðum yngri kynslóðarinnar á mínu heimili; Hva, er þér kalt? Að öllu gamni slepptu, þá rifjaðist þetta atvik upp fyrir mér þegar ég las annars ágætan pistil um daginn þar sem höfundurinn fór fimum orðum um hitt og þetta (sem tengdist að vísu ekki veiði, þannig að málefnið skiptir ekki máli). Undirtónninn í greininni var allur í skipanatón; gerðu þetta, gerðu hitt og það örlaði hvergi á hógværð, allt í boðhætti þess manns sem allt veit best. Hugrenningartengslin fóru á yfirsnúning hjá mér og upp fyrir mér rifjuðust samskipti sem ég átti á veiðistað við mér mun eldri veiðimann.

Þetta samtal átti sér stað fyrir áratugum síðan, svona um það bil sem ég var enn miðaldra og umræðuefnið var hvað þyrfti til þess að verða góður veiðimaður. Mögulega kveikti ég umræðutóninn með greddukenndum spurningum / yfirlýsingum um að fjöldi fiska hlyti að gera mann að góðum veiðimanni. Ég sá blóðþrýstingin rjúka upp hjá viðmælanda mínum, sjáöldrin víkka í öfugu hlutfali við augun sem pírðust saman og ég get svarið að eftir fyrsta svarið sá ég örla á svitaperlum á enni hans.

Heyrðu mig, Kristján minn. Fiskar skipta ekki máli, fiskur skiptir máli. Allir geta veitt fiska þar sem nóg er af þeim. Góður veiðimaður veiðir fisk þar sem þeir eru fáir.

Labbaðu varðlega, hættu þessu trampi og gættu orða þinna. Þó þú heyrir ekkert í sjálfum þér, þá finnur fiskurinn þegar þú nálgast.

Svo skaltu setjast niður. Opnaðu augun, lokaðu munninum, horfðu, hlustaðu. Horfðu á vatnið, þar eiga fiskarnir heima. Horfðu á vatnsborðið, þar eiga pöddurnar heima. Hlustaðu því þá veistu hvort þær eru á ferðinni.

Ekki standa upp fyrr en þú hefur séð eitthvað, heyrt eitthvað eða hvorugt. Ef ekkert er að sjá eða heyra, þá skaltu standa varlega upp og velta einum steini við, horfðu.

Opnaðu boxið og veldu eitthvað í samræmi við það sem þú hefur séð, allt annað er rugl, nema Peacock.

Mig skortir ritleikni til að koma tóninum til skila, en þessi orð hafa verið mér ofanlega í sinni síðan. Verst hvað mér hefur aumkunanlega tekist til að fara eftir þessum orðum, það er svo skolli margt sem maður veit að er rétt, en ástundar ekki.

Ég veit að þessi grein er full af orðum sem yngri kynslóðir vita hreint ekki hvað þýða, þeim bendi ég einfaldlega á að leita til sér eldri einstaklinga og spyrjast fyrir. Það er jú þannig sem við flest lærum eitthvað.