Ertu að bíða eftir að veiðitímabilið hefjist? Kannski búinn að fara yfir línuna, bóna stöngina og hreinsa lykkjurnar, kíkja á taumaefnið, gera við vöðlurnar sem láku í fyrra eða fjárfesta í nýjum? En hvað með fluguboxin? Áttu nóg af flugum eða áttu allt of mikið af flugum? Þetta er asnaleg spurning, ég veit, því hæfilegt magn af flugum lýtur sama lögmáli og allt annað veiðidót; hæfilegt magn er núverandi, plús einn.
Stundum er samt sniðugt að bakka aðeins og telja útgáfur í staðinn fyrir fjölda flugna. Ef þú átt þér einhverja uppáhalds flugu, þá er sniðugt að eiga hana í mismunandi stærðum, með og án kúluhauss eða annarrar þyngingar, jafnvel úr mismunandi efni eða viðaukum. Þegar ég tala um viðauka, þá er ég að tala um skraut og glimmer, æpandi flúor haus eða skott.
Og þó þú segist ekki eiga þér einhverja uppáhalds flugu, þá er ég næstum öruggur um að ef þú mundir sjóða fluguboxið þitt niður, taka þær frá sem þú notar sjaldan eða jafnvel aldrei (þær eru bara þarna af því þær eru flottar eða félagi þinn mælti með þeim) þá kæmu í ljós einhverjar go-to flugur sem þú notar oftast og gefa þér því oftast fisk. Kíktu svo á þessar flugur og athugaðu hvort þær séu allar eins, fljóta þær eða sökkva þær allar jafn mikið, eru þær allar jafn áberandi og eru þær allar í sömu stærð. Fagnaðu fjölbreytileikanum og eigðu go-to fluguna/flugurnar í nokkrum útfærslum fyrir næsta sumar. Ef einhver þeirra gefur ekki, finndu hana í örlítið annarri útfærslu og prófaðu, ef hún gefur ekki, þá áttu kannski sömu flugu í enn annarri útfærslu sem gæti gefið.
Fyrir mörgum er þynnka óhjákvæmilegur fylgifiskur fyllerís, aðrir þekkja ekkert til hennar og hafa aðeins kynnst henni af afspurn eða fyrir löngu sagt skilið við fyllerí og óráðssíu. Þetta er undarlegur inngangur að greinarstúf, ég veit, en hafið smá biðlund því ég er alveg að koma mér að efninu; taumum og taumaendum.
Við, þessi stórundarlegi hópur mannskepnunnar sem stundar fluguveiði, höfum oft heyrt að grannur taumur sé málið. Sum okkar erum alveg sammála, önnur örlítið skeptísk og enn aðrir meðlimir hópsins fussa bara og sveia. En hvað er þetta eiginlega með granna tauma? Hvers vegna skipta þeir svona miklu máli? Ef við tækjum 100 greinar og myndbrot um granna tauma og hentum þeim í pott og syðum upp á þeim, þá er líklegt að eftir stæðu þrjú atriði sem þær allar snerust í raun um; grannur taumur sést síður í vatni, grannur taumur tekur síður á sig straum og grannur taumur leggur fluguna betur fram. Ofan á þessum kjarna mundi trúlega fljóta ýmislegt groms af hinu og þessu sem ágætt er að hafa í huga og kunna skil á.
Ég á kunningja sem eftir þó nokkuð mörg ár í veiði, á enn í vandræðum með að aðgreina línu, taum og taumenda þegar hann segir frá. „Æji, þetta þarna sem er fest á endann á snúrunni“ og ég leiðrétti hann og segi „Það heitir taumur og snúran er línan.“ Eftir augnablik heyrist síðan „Áttu svona dót til að hnýta framan á línuna, ekki þetta þykka, heldur þetta mjóa“ og ég segi „Dótið heitir taumendi og það er fest framan á tauminn, ekki línuna“ Eftir smá tíma í veiði, gæti þessi kunningi svo tuldrað fyrir munni sér „Andsk… hnútar, ég þarft að skipta um endann á línunni“ og ég sé fyrir mér stórslys og ónýta lykkju á línunni. Hann er vitaskuld að tala um vindhnúta á taumendanum.
Ég veit ekki hve oft ég hef soðið upp á þessari súpu til að ná fram kjarnanum, en í dag hljómar hún svona:
þú heldur á flugustöng
við flugustöngina er fest fluguhjól
við fluguhjólið er fest baklína
við baklínuna er fest flugulína
við flugulínuna er festur taumur
við tauminn er festur taumaendi
við taumaendann er fest fluga
Í daglegu tali um tauma, þá eru veiðimenn gjarnir á að leggja að jöfnu tauminn og taumendann, sem er bara allt í lagi, því sumir nota einfaldlega sama efnið í hvoru tveggja og festa við línuna. En, það sem ég ætlaði að minnast á, eins og ég hef gert oft áður, þá þurfa menn að þekkja það sem þeir kaupa og geta metið þörfina á sverleika taums og taumenda við mismunandi aðstæður.
Taumar og taumendar eru merktir með ýmsum hætti. Slitstyrkur taums er mældir í pundum eða kílóum (grömmum). Slitstyrkur taums segir lítið sem ekkert til um sverleika hans í dag vegna þess að hann fer eftir efninu sem notað er í framleiðslu hans. Ef þú ert að leita að grönnum taum eða taumaefni, þá þarft þú að horfa á einhverja tölu sem stendur framan við bókstafinn X eða voðalega litla tölu fyrir aftan kommu sem er eitthvað brot úr millimetra. Ég hef tamið mér að notast við þessa X tölu þegar ég vel mér taum í venjulegri vatnaveiði, en þar sem von er á stærri fiski þá horfi ég gjarnan á slitstyrk efnisins, sem er vel að merkja ekki möguleg stærð á fiski. Kraftmikill urriði sem er 5 pund fer létt með að slíta efni sem er skráð með slitstyrk í sömu pundum. Þetta er nokkuð sem ég segi kunningja mínum oft, mjög oft. En hvað er þetta þá með þynnkuna? Jú, láttu stærð flugunnar og aðstæður í vatni, rennandi og kyrru, ráða því hve þunnan taum þú notar. Ef þú ert í vafa um samband flugu og taums, þá getur þú haft þessa töflu til hliðsjónar.
Nú er nýtt ár gengið í garð, oddatölu árið 2025 sem segir okkur að hnúðlaxar gera sig væntanlega enn heimakomnari hér við land heldur en í fyrra. Það hefur væntanlega ekki farið framhjá neinum að síðastliðið sumar, 2024 bar nokkuð á þessum ófögnuði hér við land og eftir því sem næst verður komist, veiddust hnúðlaxar í 6 ám þó árið væri ekki svokallað hnúðlaxaár.
Lengi vel hefur því verið haldið fram að fyrsti hnúðlax sem veiðst hefur hér á landi, hafi verið síðla sumars 1960 í Hítará á Mýrum. Þetta er ekki með öllu rétt, því í veiðibók Langár á Mýrum frá 1929 má finna blaðaúrklippu með athugasemd Capt. Malcolm Alfred Kennard, leigutaka Grímsár í Borgarfirði, þar sem hann bendir á að hnúðlax hafi veiðst í Grímsá árið 1925, tveir í Langá árið 1926 og einn í Norðurá 1927. Í veiðibók Langár má einnig finna ágæta teikningu af hnúðlaxi og hreisturhringjum sem árituð er m.K. og dagsett 15. júlí 1929. Teikning þessi gæti verið af hendi Capt. Kennard eða eiginkonu hans Madam Kennard, Walterina Favoretta, en hún átti á þessum árum Langá og Ensku húsin svokölluðu.
Teikning af hnúðlaxi í veiðibók Langár á Mýrum árið 1929
Hvað sem fyrsta hnúðlaxi landsins líður, þá er staðfest að hnúðlax hefur gert vart við sig öll undanfarin ár, hrygnt í íslenskum ám og það sem meira er, hann hefur komið seiðum á legg og þannig skotið rótum undir stofn sem getur viðhaldið sér hér á landi, hann er kominn til að vera. Rannsóknir sem gerðar voru árið 2022 og 2024 í Botnsá í Hvalfirði hafa staðfest þetta, en um útbreiðslu hans hér á landi er í raun lítið vitað.
En hvaða áhrif hefur það að þessi ágenga tegund er að skjóta rótum hér á landi? Stafar laxinum einum hætta af ágengni hans eða eru aðrir stofnar, urriða og bleikju, einnig í hættu? Til að svara þessu að einhverju leiti, er hér þýðing mín á hluta úr skýrslunni Prospects for the future of pink salmon in three oceans: From the native Pacific to the novel Arctic and Atlanticsem birtist árið 2023 í Fish and Fisheries, 24. árg. 5. tbl., bls. 759–776. Umræddur kafli er ágæt samantekt á stöðu og áhrifum landtöku hnúðlax á villta stofna laxfiska, þar með talið urriða og heimskautableikju. Þýðing þessi er verkefni mitt í þýðingarfræðum við Háskóla Íslands haustið 2024, með lagfæringum m.t.t. ábendinga Hrefnu Maríu Eiríksdóttur, stundakennara í nytjaþýðingum við HÍ.
SAMÞÆTTING ÞEKKINGAR Á HNÚÐLAXI VIÐ KYRRAHAF OG ATLANTSHAF
Klak og smoltun seiða
Á Kyrrahafssvæðinu er hrognum hnúðlaxa gotið í hrygningarmöl áa (og ósasvæði þeirra!) að hausti og þau klekjast að vori. Klak hrognanna ræðst af tímasetningu hrygningarinnar og daggráðum þess tíma sem þau dvelja í mölinni, sem aftur ræðst af hnattrænni stöðu (Erkinaro o.fl., 2022). Við Kyrrahafið hefst hrygning í ágúst og stendur fram í október, er þá á undan hrygningu annarra laxfiska, og er breytileg milli einstaklinga. Þetta er mikilvægt að hafa í huga, þar sem rannsóknir á hrygningu snemm- og síðgenginna hnúðlaxa á svæðinu hafa sýnt að afkvæmi þeirra klekjast á mismunandi tímum (Murray og McPhail, 1988; Taylor, 1980) sem talið er ráða miklu um ágengni þeirra á Atlantshafssvæðinu.
Hrygningar hnúðlaxa hefur orðið vart í ám við Atlantshaf í ágúst – september, sem er snemma samanborið við Atlantshafslax og sjógenginn urriða (Salmo trutta Salmonidae) sem hrygna aðallega í október – desember (Anon, 2022a, 2022b; Sandlund o.fl., 2019; Sørvik, 2022; Vistnes, 2017). Hins vegar gæti hrygningartími hnúðlax og sjógenginnar heimskautableikju (Salvelinus alpinus Salmonidae) skarast, en hún hrygnir aðallega í september (Anon, 2022a, 2022b). Í norðlægari ám, þar sem sjógenginn urriði hefur hrygningu snemma í september, gæti skörun átt sér stað við síðari hrygningu hnúðlaxa. Gert er ráð fyrir að hnúðlaxahrogn í suður Noregi og Skotlandi klekist að hausti eða vetri og séu því berskjaldaðri fyrir vetrarhörkum (Armstrong o.fl., 2018). Erkinaro o.fl., (2022) uppgötvuðu að hrogn hnúðlaxa í ánni Tana/Teno í kaldtempraða beltinu klöktust um miðjan október og seiðin þurftu því annað hvort að dvelja lengur í mölinni og lifa veturinn af í ánni eða halda strax til sjávar á óæskilegum tíma. Mikill breytileiki hitastigs tiltölulega hlýrra áa og kaldra að hausti, leiðir til mikils breytileika þess hvenær seiðin yfirgefa mölina. Fyrir ár í suður Noregi, byggt á líkönum yfir dagshita vatns, má áætla brotthvarf hnúðlaxaseiða úr mölinni (þ.e. þegar næring kviðpokans er uppurinn) vera að vori ef hrygning á sér stað síðla ágúst, en síðbúin hrygning seinkar brotthvarfi þeirra mjög. Þannig gætu væntingar þess að hnúðlax geti ekki fjölgað sér við snemmbært klak og brotthvarf seiða úr mölinni í suður Noregi og öðrum ám í Evrópu (Armstrong o.fl., 2018) verið á veikum grunni byggðar því lítið er vitað um aðlögunarhæfni og þróun Hvítahafs stofnsins á Atlantshafssvæðinu. Sem dæmi um aðlögunarhæfni hnúðlaxins var tilvist sjógönguseiða hans staðfest í skoskum ám í mars 2022. Höfundarnir töldu það til marks um vel heppnaða hrygningu og uppvöxt 2021 hrygningarárgangsins, þar sem ferskvatnsþroska seiðanna var lokið og gaf því til kynna mögulega hrygningu hnúðlax í Bretlandi til framtíðar (Skóra o.fl., 2023).
Snemmbærri hrygningu fylgir að kviðpokaseiði hnúðlaxins verða annað hvort að halda til í mölinni við erfið lífsskilyrði til að forðast afræningja og bíða þannig hentugs vatnshita og vatnsmagns, eða yfirgefa mölina og annað hvort leita ótímabært til sjávar eða halda til í ánni yfir harðan veturinn, eða, leita fæðu og forðast afræningja. Ótímabærar niðurgöngur hafa ekki verið staðfestar, svo líklega halda kviðpokaseiði hnúðlaxins til í mölinni og bíða betri skilyrða til niðurgöngu, mögulega með því treina næringu kviðpokans. Seinkaðri smoltun hefur orðið vart hjá öðrum stofnum hnúðlaxa sem búa við langvarandi hitastig nærri frostmarki (Gordeeva & Salmenkova, 2011). Raunar hafa stórir hópar hnúðlaxasmolta, með og án kviðpokanæringar, fundist í 19 norskum ám að vori og snemmsumars (síðla apríl – byrjun júlí) á árunum 2018–2022 (Hansen & Monsen, 2022; Muladal, 2018; Muladal & og Fagard, 2020, 2022). Öll hæfni til aðlögunar á tímasetningu hrygningar eða framgangs þroska með tilliti til hitastigs gæti hjálpað afkvæmum að seinka brotthvarfi úr mölinni og niðurgöngu. Umfang þessarar aðlögunarhæfni þarf að kortleggja og er mikilvægt framtíðarrannsóknarefni á þeim svæðum þar sem tegundin er ágeng. Hrognaþroski er hraðari þar sem vatnshiti er hærri snemmsumars, þannig að nokkurra daga hliðrun hrygningar getur leitt til mikillar hliðrunar á tímasetningu þess að seiðin yfirgefi mölina. Þar af leiðandi getur tiltölulega lítil hliðrun á hrygningu haft mikil áhrif á þroska kviðpokaseiða og tímasetningu þess að seiðin yfirgefa mölina.
Áætlaður tími smoltunar hnúðlaxseiða sem klekst í Norskum ám. Tíminn er gefinn upp í þremur tímabilum í ágúst sem er algengur hrygningartími í norskum ám. Árnar eru flokkaðar frá suðri (neðst) til norðurs (efst) eftir breiddargráðu. Lóðrétta línan táknar 1. janúar, þ.e. upphaf nýs árs.
Oft er greint frá því að hnúðlax leiti til sjávar strax að klaki loknu (Heard, 1991) en hegðun þeirra er líklega mun flóknari er svo. Gönguseiði hnúðlaxa hafa fundist frá því í mars fram í maí á búsvæðum tegundarinnar í Kyrrahafi (Duffy o.fl., 2005; Simenstad o.fl., 1982; Skud, 1955) og fram í júní hjá stofnum við Hvítahafið (Kirillov o.fl., 2018; Pavlov o.fl., 2015; Robins o.fl., 2005; Varnavsky o.fl., 1992; Veselov o.fl., 2016). Gönguseiði hnúðlaxa hafa fundist í neðri hluta Kongsfjordelva í Noregi frá miðjum maí fram í byrjun júlí (H. Vistnes, pers. samsk.) og þeir einstaklingar eru, að því er virðist, að vaxa og taka til sín fæðu, sem gefur tilefni til nánari rannsókna á því hvort seiðin hafi frestað niðurgöngu til þess að nærast í ósasvæði árinnar. Gjöful fæðusvæði eru hnúðlaxinum augljóslega mikilvæg, svo sem frjósöm vötn þar sem gönguseiði dvelja frekar en ganga beint til sjávar. Mörgum ám í Noregi tengjast opin vatnasvæði sem fóstra seiði staðbundinna laxfiska og þar gætu seiði hnúðlaxa nærst áður en þau halda til sjávar, og það verðskuldar einnig frekari rannsóknir (Lennox, Pulg, o.fl., 2021).
Margt af því sem fram kemur í þessum stutta kafla skýrslunnar virðist eiga erindi til Íslands og það væri vel þess vert að kortleggja betur möguleg búsvæði hnúðlaxa hér á landi, útbreiðslu hrygningar hans og gæta sérstaklega að því hvort hnúðlaxaseiði seinki niðurgöngu sinni frá því sem Kyrra- og Hvítahafsstofnarnir eru vanir að gera. Fordæmi þess að hnúðlax breyti út frá þekktu hegðunarmynstri hrygningar og niðurgöngu eru greinilega til staðar og það getur haft verulega áhrif á skörun við hrygningu og niðurgöngu staðbundinna stofna.
Nú líður að lokum ársins 2024 og veiðimenn, rétt eins og aðrir, gera upp liðið ár, ef ekki formlega þá örlítið í huganum. Þegar litið er til baka, þá er ágætt að hafa eitthvað til hliðsjónar af því sem maður hafði um væntingar til ársins. Eitt af því sem ég lít til er það sem ég hef sett á blað fyrir bækling Veiðikortsins, þess árlegs pistils, sem einhverjir hafa mögulega rekið augun í þegar þeir flettu brakandi nýjum bæklingi Veiðikortsins.
Í 2024 bæklinginum varð mér einmitt hugleikið hvað minningar geta leikið okkur grátt, því þegar rifjað er upp og öll sönnunargögn liggja fyrir, þá var liðið ár e.t.v. allt öðruvísi heldur en mann rámaði í fyrstu til. Hvað FOS.IS hefur til málanna að leggja í nýjasta bæklingi Veiðikortsins má finna með því að renna í gegnum hann, á pappír eða rafrænt með því að smella hérna.
Eins og gengur voru aflabrögð misjöfn í stangveiðinni síðasta sumar. Það bar ekki í bakkafullan lækinn hjá laxveiðimönnum sökum vatnsskorts og steininn tók úr þegar strokulaxar sjókvíaeldis tóku að gera sig heimakomna í nokkrum vinsælum ám landsins.
Blessunarlega höfðu þurrkar ekki áhrif á vatnaveiðina svo nokkru næmi, þó vissulega hafi lækkað í mörgum vötnum. Í sumum þeirra þurfti að tölta nokkrum metrum lengra eftir fiski, en á móti kom að víða var hin ágætasta veiði, raunar mjög víða þegar litið er til vatnanna á Veiðikortinu.
Veiðin í Elliðavatni gladdi marga síðasta sumar, þar gaf fiskurinn sig og þá var ekki að sökum að spyrja, veiðimenn fjölguðu ferðum sínum þangað þannig að úr varð eitthvert besta veiðisumar síðustu ára.
Vorið lofaði góðu fyrir mína heilögu þrenningu; Langavatn á Mýrum, Hítarvatn og Hlíðarvatn í Hnappadal og þar eyddi ég nokkrum af mínum bestu dögum síðasta sumars. Að vísu var afraksturinn ekki í margar máltíðir, en á móti kom að Hellesens heilkennið fékk notið sín í botn og batteríin hlaðin í hverri ferð.
Á sama tíma var eins og bleikjan í Þingvallavatni vildi ekkert til þess vinna að komast í fréttirnar og lét lítið fyrir sér fara. Hvort kenna megi um ofáti urriðans eða einhverju öðru skal ósagt látið, en það er staðreynd að bleikjan í Þingvallavatni á undir högg að sækja og það verður forvitnilegt að fylgjast með henni næsta sumar.
Sjóbleikjan í Haukadalnum var aftur á móti mun sýnilegri heldur en oft áður og kom ítrekað við sögu í veiðisögum síðasta sumars. Haukadalsvatnið fór beinlínis á kostum og þeir sem lögðu land undir fót vestur í Dali komu flestir ósviknir til baka á meðan aðrir sem ekki áttu heimangengt, ég þar á meðal, nöguðu sig í handarbökin. Það skyldi þó aldrei vera að sjóbleikjan sé að sækja í sig veðrið innarlega í Breiðafirðinum.
Talandi um að leggja land undir fót, þá hefur nýr áfangastaður í grennd við höfuðborgina bæst við á Veiðikortið, Leirvogsvatn á Mosfellsheiði. Þar er tilvalið að staldra við á leið til eða frá Þingvöllum og kanna stöðuna á urriðanum, lunknir veiðimenn hafa oft gert ágæta veiði í vatninu.
En hvað ætli næsta sumar færi okkur Veiðikortahöfum? Ef að líkum má láta, þá fáum við notið íslenskrar náttúru og alls þess sem hún hefur upp á að bjóða. Enn er of snemmt að rýna í veðurspár, enda tek ég mér oft í munn orðatiltækið að veðrið sé aðeins hugarástand og klæði mig einfaldlega eftir því. Mig rámar til dæmis í að síðasta sumar hafi gengið í garð með einmuna blíðu, en þegar tölurnar eru skoðaðar þá kemur í ljós að það var víst frekar kuldalegt. Svona getur gleði í geði breytt minningum.
Að sama skapi rámaði mig í að aflabrögð síðasta sumars hafi verið í slakari kantinum og ég varð því aldeilis forviða þegar ég kíkti í frystikistuna um daginn, hvaðan kom allur þessi fiskur? Og talandi um það, núna þegar við þessi óþreyjufullu erum komin með bækling Veiðikortsins í hendurnar og erum byrjuð að láta okkur dreyma um næsta sumar, þá er ekki seinna vænna heldur en nýta afla síðasta sumars. Fara með hann í reyk, grafa eða einfaldlega smella honum á pönnuna með íslensku smjöri.
Sumir veiða í bunkum, margar flugur eða fjöldann allan af krókum í röð. Þeir sem beita á marga króka í einu eru sagðir veiða á slóða, þ.e. ef þeir eru þá ekki beinlínis að leggja línu frá bát. Slóðar eru misvel þokkaðir meðal veiðimanna, sumir líta þá svo miklu hornauga að þeir þurfa að skyrpa og afneita djöflinum ef þeir svo mikið sem taka sér slóði í munn. Þetta gætu verið þeir sem fundu upp á orðinu afleggjari (e: dropper) yfir það að veiða á fleiri en eina flugu í einu, sem er náttúrulega allt annað mál en veiða á slóða. Skyndilegur hrollur fór um mig vegna kaldhæðninnar í þessum orðum, en hvað um það. Mig langar ekkert til að blanda mér í kýting um slóða og droppera, enda fjallar þessi stúfur heldur ekkert um það. Ekki nema þá slóða sem liggja að veiðislóðum.
Við könnumst við þetta gamla, góða að sækja vatnið yfir lækinn og græna grasið sem er hinu megin. Vissulega getur grasið verið grænna hinu megin, bara svona af náttúrulegum ástæðum. En, það getur líka verið að það sé grænna í augum veiðimannsins vegna þess að hann sjálfur hefur farið þangað oft og mörgum sinnum og þannig ræktað það. Þetta er auðvitað sagt í óeiginlegri merkingu og verðskuldar skýringar. Það sem ég á við er einfaldlega það að því oftar sem veiðimaður leggur leið sína á ákveðna veiðislóð, hvort sem hún er í læknum sem hoppað er yfir eða í vatninu sem sest er niður við, þá lærir veiðimaðurinn á aðstæður. Hann fer að þekkja á hvaða tíma fiskurinn gefur sig á ákveðnum stað, skoðar málið kannski betur og kemst þá að raun um að ætið gerir helst vart við sig þar þegar ákveðnum hita er náð, í ákveðinni vindátt og allt þar fram eftir götunum. Kannski kemst veiðimaðurinn að raun um að í stefnu á ákveðinn girðingarstaur, ákveðið langt út með tiltekna flugu, þá tekur fiskur, yfirleitt. Staðurinn verður leynistaður sem enginn annar veit af, en veiðimaðurinn veit kannski ekkert af hverju staðurinn gefur. Ekki fyrr en hann kemur á allt öðrum árstíma eða skoðar hann frá öðru sjónarhorni, t.d. frá girðingarstaurnum. Þá rennur ljósið upp fyrir honum. Það er kannski steinn á botninum, gróðurfláki eða önnur frábær skilyrði fyrir skordýr sem gera þennan stað að tökustað.
Fiskur milli steina
Ef veiðimaðurinn hefur smá tilhneigingu til ræktunarstarfa, smá græna fingur, þá gæti hann tekið upp á því að rækta þessa veiðislóð með því að kanna hvort þar séu ekki fleiri staðirnir sem líkjast leynistaðnum. Þar sem er einn steinn, þar geta verið fleiri. Það er varla til sá staður á Íslandi sem skortir steina þó þeir sjáist ekki alls staðar. Steinninn veitir fiski skjól og því fleiri steinar, því meira skjól, sem aftur leiðir til fleiri veiðistaða. En það er ekkert víst að fiskurinn komi alltaf upp um þessa staði með því að sýna sig og því er alveg eins víst að við löbbum fram hjá þegar við færum okkur til á milli þekktra veiðistaða. Stundum er gott að hafa það í huga þegar maður var í feluleik sem barn. Ekki datt manni í hug að teygja fót eða hendi út úr felustaðnum á meðan einhver annar var hann, hann gæti þá komið auga á mann. Það sama á við um fiskinn, ef hann er í feluleik á bak við stein, þá er hann ekkert að sýna ugga eða sporð, ekki nema ætið komi syndandi fram hjá.
Sá merki áfangi náðist nýverið að öllum varphænum landsins var sleppt lausum og umsvifalaust urðu þær jafn hamingjusamar og aðrar varphænur í Evrópu. Núna spígspora þær um í mestu makindum og gogga í fóðurkorn þegar þeim hentar á milli þess að þær verpa fullu húsi matar. Á sama tíma situr meirihluti okkar áfram í búrum sínum, gleðst fyrir þeirra hönd, en má ekkert vera að því að líta í spegil og sjá næsta markhóp í baráttunni fyrir lausagöngu.
Það er af sem áður var að meirihluti Íslendinga séu bændur til sjávar eða sveita og í nánu sambandi við náttúruna. Í dag búum við flest á mölinni, lifum í manngerðu umhverfi og sjáum náttúruna aðeins í fjarska út um gluggann heima hjá okkur eða í vinnunni. Það er reyndar alls óvíst að okkur gefist tími til að virða náttúruna fyrir okkur, slíkur er hraðinn orðinn í samfélaginu. Allt gengur á klukkunni og það sem áður tók eina klukkustund verður að klárast á 40 mínútum þannig að krafan um hagræðingu og framleiðniaukningu náist. Stressið er leynt og ljóst að sjúga úr okkur lífsorkuna og orðið kulnun hefur fest sig rækilega í sessi frá því að það var útnefnt orð ársins 2018 af hlustendum og áhorfendum RÚV.
Hvernig væri nú að við slepptum okkur sjálfum lausum? Að vísu má gera ráð fyrir því að einhver okkar þurfi smá aðlögunartíma í lausagöngu þannig að við förum okkur ekki að voða. Mannfólkinu hættir nefnilega til að taka of stórt upp í sig, vera í sífelldu áramótaátaki, ráðast á garðinn þar sem hann er hæstur og ætla sér að sigra heiminn í fyrstu atrennu. Ég mæli með litlum skrefum, jafnvel hænuskrefum til að byrja með, kanna hvernig landið liggur og hvar óhætt er að stíga niður fæti áður en lagt er af stað í langleið landshorna á milli. Ef við hlustum á sjálf okkur, tökum varfærin fyrstu skref, rétt á meðan við fótum okkur, gætum við áður en varir verið farin að hoppa og skoppa um í frelsinu eins og lömb að vori, einfaldlega farin að njóta þess að vera til.
Sjálfur hef ég áratugum saman stundað lausagöngu í náttúrunni þar sem ég næ að hlaða batteríin með því að hugsa ekkert, aðeins njóta þess sem er og náttúran bíður upp á. Líkt og margir aðrir sækist ég í samneyti við eitt mikilvægasta efni jarðar, vatnið. Hvort sem það liggur kyrrt og afslappað fyrir fótum mér eða leikur lausum hala og hjalar við steina á leið sinni, nýt ég þess að vera í nánd við það og leyfi því að skola stressinu burt á meðan ég legg agnið mitt fyrir lónbúann. Það eru engin ný sannindi að stangveiði hafi góð áhrif á sálartetrið og líkamann. Einna fyrstur til að lýsa heilandi áhrifum hins bláa rýmis (e: Blue Mind)1 var bandaríski læknirinn J. A. Henshall árið 1881 með orðunum; Fluguveiðimenn eru yfirleitt þenkjandi samfélagsþegnar. Þeir hafa fundist á bökkum niðandi lækja, svolgrandi í sig endurnærandi náttúruna sem færir lerkuðum huga þeirra og útjöskuðum taugum fró og hvíld þegar þeir handleika þjála veiðistöngina, ósýnilegan tauminn og fagurskreytta fluguna.2Nær okkur í tíma hafa ítarlegar rannsóknir beggja vegna Atlantsála sýnt fram á kosti stangveiði og nándar við vatn sem meðferð við áfallastreituröskun3 og almennt betri andlega líðan,4 svo ekki sé minnst á endurhæfingu kvenna sem lokið hafa meðferð við brjóstakrabbameini.5 Að standa á vatnsbakkanum með stöng í hönd og gefa sjálfum sér og flugunni lausan tauminn er áhrifarík leið til að losa um streitu, stunda íhugun og rækta sjálfsvitund sína. Ef þú hefur hænuskrefin í huga og tekst á við stöku áskoranir, eina og eina í einu, er eins víst að stangveiðin verði þér samhverfa hugleiðslu og opni þannig eyru þín sem fara þá að nema það sem náttúran hefur að segja með þögninni einni saman.
2 Henshall, J. A. (1881). Book of the Black Bass. 388. R. Clarke & Company. (lausleg þýðing höfundar)
3 Bennett, Jessie o.fl. (2014). Veterans’ perceptions of benefits and important program components of a therapeutic fly-fishing program. Therapeutic recreation journal. 28. 169-187.
4 Wilson, Jason J. o.fl. (2023). Mental health and recreational angling in UK adult males: A cross-sectional study. Epidemiologia, 4(3), 298.
FOS 