Grúsk – Síða 9

Bölmóður

8. apríl 2023

Þankar

Upp

Forsíða

Hann er mættur, spámaðurinn Bölmóður úr Tinna bókunum. Ég hef stundum notað þessa persónu sem varúðarmerki í fyrirlestrum sem ég hef haldið hingað og þangað, sérstaklega ef ég er að nálgast eitthvað neikvætt umfjöllunarefni. Síðast í vetur notaði ég Bölmóð þegar ég gerði því skóna að það stefndi í að bleikjan hyrfi úr vötnum á láglendi Íslands innan tíðar. Ég veit alveg upp á mig sökina að tala stundum fjálglega og nota sterk lýsingarorð um ástand eða orsakir hnignunar fiskistofna, en stundum er gott að hafa samhengi orðanna í huga þegar þau eru sögð. Mér skilst að 10.000 ár séu augnablik í hugum jarðfræðinga og sé maður að fjalla um ættfræði bleikjunnar frá lokum ísaldar, þá getur ‘innan tíðar’ verið þó nokkur tími í árum, áratugum eða hundruðum talið.

En, það stendur þó óhaggað í mínum huga að bleikjunni er hætta búin og ef ekkert verður að gert, þá mun hún, fyrr eða síðar snúa endanlega baki við íslenskum vötnum. Okkur, sem höfum fylgst með bleikjustofnum á liðnum áratugum, er ljóst að henni fækkar í mörgum vötnum og í þetta skiptið styðja mjög margar rannsóknir við þetta álit okkar.

Það eru þó alltaf vötn sem eru undantekning frá þessari upplifun eins og til dæmis þau sem hafa haldið hitastigi sínu þrátt fyrir hlýnun jarðar. Vötn sem njóta kaldra linda, vatns sem hefur jafnvel fallið að vetri í formi snjókomu, bráðnað í rólegheitum á heiðum uppi og seytlað þannig annað hvort í gegnum jarðlög eða í lækjum til næstu lægðar þar sem það rennur fram ofan eða neðanjarðar í vatn sem myndast hefur. Verst þykir þó bleikjustofnum þeirra vatna reiða af sem hafa sannanlega hlýnað eða við tvífætlingarnir gert eitthvað það sem hefur haft áhrift á lífríkið, hnekkt á móður náttúru.

Það sem við getur gert á hlut bleikjunnar er ýmislegt. Nefnt hefur verið að einhverjir okkar sjá meiri hag í öðrum fiskum heldur en bleikjunni, friða vinsæla söluvöru sem étur bleikju eða jafnvel plantað frænda þeirra í búsvæði hennar í þeirri von að sá fiskur nái þeim vexti að hægt sé að selja hann, jafnvel nokkrum sinnum á lífsleiðinni.

Svo getum við til dæmis tekið upp á því að leggja veg í sveitinni, að sumarbústaðnum eða næsta bæ, og tekið upp á þeim óskunda í efnishallæri að moka upp botninum í næstu á eða læk án þess að spyrja kóng eða prest leyfis. Það er mjög skjótvirk leið til að hnekkja á einum eða tveimur árgöngum silungs, jafnvel óklöktum árgöngum komandi ára, en að sama skapi ekki vinsælt umræðuefni.

Meira að segja í sjónum er silunginum okkar ekki einu sinni óhætt fyrir strákapörum. Einhverjir okkar hafa komist upp með, jafnvel með leyfi kóngs og prests, að girða af farleiðir bleikju og urriða í sjó með fljótandi drullupollum sem dæla laxalús yfir silunginn í margföldun magni þess sem er eðlilegt er við Íslandsstrendur.

Smá innskot: þau rök að lágur sjávarhiti við stendur landsins takmarki viðkomu laxalúsar stenst ekki skoðun. Jafnvel á köldustu svæðum sjávar við stendur landsins hefur laxalús alltaf verið til staðar og þessir drullupollar fiskeldis gera ekkert annað en fjölga lúsinni.

Já, strákapörum okkar er ekki alls varnað og hann virðist vera nær botnlaus sá brunnur sem ausið er upp úr lélegum hugmyndum sem eiga eftir að koma okkur eða komandi kynslóðum í koll. Er ekki til eitthvert gott spakmæli sem segir manni að ganga vel um það sem okkur var gefið og skila því til komandi kynslóða í jafn góðu eða betra ásigkomulagi heldur en það var okkur fengið?

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Ég hef það …

6. apríl 2023

Þankar

Upp

Forsíða

Nú geta lesendur botnað fyrirsögnina á þessum þankagangi mínum alveg eftir eigin höfði. Hvað kæmi þá upp úr hattinum er eflaust eins mismunandi og þið lesendur góðir eru margir en ef ég læt nú hugan reika um möguleg svör, þá gæti þessi grein þróast eitthvað á þessa leið;

… skítt – Já, það eru eflaust margar góðar og gildar ástæður fyrir því að hafa það skítt, en þegar öllu er á botninn hvolft og miðað við hvar þú ert staddur á netinu, þá eru mestar líkur á að þú sért orðinn þreytt(ur) á að bíða eftir vorinu og fyrstu vötnin fara að opna fyrir alvöru. Þraukaðu, það er að styttast. Hefur þú prófað að hnýta flugur til að stytta biðina?

… þokkalegt – Gott, það er miklu betra heldur sá sem svaraði hér á undan. Miðað við svarið, þá ert þú nú samt að bíða eftir því að komast í veiði en drepur tímann sem annars hefði farið í biðina með því að hnýta nokkrar flugur.

… bara gott – Það er bara ekkert annað, ánægjulegt að heyra. Ertu búinn að hnýta svona margar og ert bara klár í sumarið?

… alveg frábært – Nú, já. Við erum sem sagt fleiri sem erum svona jákvæð. Ég er líka svona rosalega góðu, sérstaklega eftir að ég var að klára að lesa enn einn af 10 nauðsynlegustu hlutunum sem ég fann á netinu.

Eftir að hafa lesið nokkra svona go-to lista fyrir veiðimenn víðsvegar að úr heiminum, þá var ég alveg gáttaður á öllum þeim mögulegum og ómögulegum hremmingum sem veiðimenn þurfa að gera ráð fyrr að lenda í og þurfa að vera undirbúnir með hinum og þessum græjum.

Hver tekur með sér flautu, svona neyðarflautu með þrýstiloftskút og hvers vegna? Jú, þú gætir villst í skóginum og beinlínis þvælst í endalausa hringi þar til allt þrek er uppurið og þú drepst úr vatns- og næringarskorti. Þá er gott að vera með svona þrýstiloftslúður til að kalla á hjálp. Ég ætla að bregða fyrir mig gömlum brandara og segja; Stattu bara upp og sjáðu hvar þú ert staddur. Skógar á Íslandi eru nú fæstir þannig að maður villist í þeim (hef nú reyndar gert það einu sinni í Borgarfirðinum og sá skógur var ekki stór).

Hver tekur með sér bjarnadýrafælu í veiðiferð á Íslandi (aðrir en þeir sem fara á Skagaheiðina)? Þetta er í alvörunni á gátlista veiðimanna í US, Kanada og Rússlandi. Sums staðar er það meira að segja skylda að vera með svona úðabrúsa með sér, annars færð þú ekki að fara inn á ákveðin svæðin. Ég þakka bara fyrir að þurfa ekki að vera með svona græju í bakpokanum mínum, hann er bara alltaf að léttast.

Vatnshreinsitæki (ég þurfti meira að segja að gúggla hvað þetta væri). Það er ekkert meira áríðandi en taka með sér vatnshreinsitæki í veiðiferð. Þú gætir mögulega ofþornað í skyndilegri hitabylgju og eina vatnið sem þú finnur er af ókunnum uppruna, að öllum líkindum þræl mengað og ódrekkandi. Enn hefur mér reyndar ekki orðið misdægurt að drekka vatn úr næsta læk á Íslandi, meira að segja þó ofar við lækinn sé veiðimaður sem nauðsynlega þarf að spræna út í lækinn, eins og það sé ekki nóg pláss í hina áttina. Eigum við að nefna dauðar rollur? Nei, það er óþarfi. Íslenskt lambakjöt er svo hreint að manni verður ekki einu sinni misdægurt af því að drekka það úldið og uppleyst úr einhverjum læk.

Adrenalín penna þurfa allir veiðimenn að hafa við hendina þegar haldið er til veiða. Hver veit hvaða skordýr sitja fyrir manni og bíða þess eins að stökkva upp á bera leggina, bíta og sjúga sig fasta, þamba blóðið úr manni og skilja eftir einhvern bráðdrepandi ófögnuð í sárinu? Ég ætla ekki að draga úr því að þeir eru vissulega til sem eru með bráðaofnæmi fyrir ýmsu skordýrabiti, en svona að öllu jöfnu geta flestir skilið EpiPen eftir heima, nema leiðsögumenn, þeir eiga að vera með svoleiðis á sér, alltaf.

Sjúkrakassa með 20 – 50 nauðsynlegustu tækjum og tólum til að sótthreinsa sár og fleiður, framkvæma minni skurðaðgerðir á staðnum og búa um beinbrot. Sko… nei ég ætla ekki alveg út í þessa umræðu. Ég er fæddur og uppalinn úti á landi fyrir rúmlega 50 árum síðan (lesist sem tæplega 60 ár) þar sem leiksvæðið var óbyrgður húsgrunnur, slippur með aflóga bátum og fjara. Já, fjara sem var full af stórhættulegum pollum og kviksyndi, klöppum og opin fyrir endalausu Atlantshafi alveg suður til Azoreyja. Ef maður fékk skeinu, þá brá maður einhverju grasi eða fjöruarfa á báttið, kláraði leikinn og fékk svo plástur þegar heim var komið, allt of seint í kvöldmat. Reyndar er ég með plástur í minni veiðitösku, smá gaffateip og svona hótel saumakitt til að rimpa saman stærri skurði ef blæðir í gegnum gaffateipið, það er svo leiðinlegt að fá blóð í veiðifötin. Hvað er ég eiginlega að segja? Ég veiði mér til matar og það er kvittun fyrir fisk í matinn að vera með smá blóð á vöðlunum, ég skola bara af þeim þegar heim er komið.

Ég hef það semsagt alveg frábært. Á heima á Íslandi þar sem ég þarf litlar áhyggjur að hafa af stórslysum, árásum stærri spendýra eða mér minni skordýra (lúsmý?) get drukkið vatn þar sem mig langar til og er í sára lítilli hættu að villast. Og hvað með það þótt ég villist? Það er örugglega einhver veiðistaður í þá átt sem ég villist í.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Silungur í híði

4. apríl 2023

Fiskurinn

Upp

Forsíða

Fyrirsögn þessarar greinar gæti verið heitið á uppskrift að gómsætum fiskrétti. Hugsið ykkur bara; ferskur silungur, innbakaður í einhverjum gourmet jurtum á grillinu eða í fiskiklemmu yfir varðeldi. En, nei. Þetta er ekki uppskrift, þetta er grein þar sem mig langar að leitast við að leiðrétta algengan misskilning eða samslátt á tegunda sem borin hefur verið undir mig í nokkur skipti.

Byrjum bara á grundvallar útskýringu; birnir eru spendýr sem lifa á landi. Nær allar tegundir bjarna leggjast annað hvort í híði eða dvala yfir köldustu mánuði ársins. Það er töluverður munur á að leggjast í dvala eða leggjast í híði, sem ég ætla ekki að fara nánar út í hér.

Silungur er fiskur sem lifir í vatni og leggst hvorki í híði né í dvala. Jafnvel yfir köldustu mánuði ársins þegar hitastig vatns fer alveg niður að frostmarki, þá eru þeir með fullri meðvitund, ef það má þá segja það um fiska. Þeir hægja verulega á allri líkamsstarfsemi, en þeir hætta ekki að borða og þeir hreyfa sig meðvitað eftir æti, leita þess og neyta.

Fiskar eru með kalt blóð og þegar líkamshiti þeirra fellur til samræmis við vatnshita, þá hægist sjálfkrafa á framleiðslu meltingarensíma og þar með meltingu þannig að þeim er í raun nauðugur sá kostur að spara orku. Raunar benda rannsóknir til þess að melting urriða stöðvast við hitastig 2.9 til 3.6°C og bleikju 0.0 til 3.3°C. Sömu rannsóknir leiddu í ljós að bæði urriði og bleikja lifa af þótt vatnshiti fari alveg niður að frostmarki og báðar tegundir geta þrauka töluverðan tíma án virkrar meltingar. Að vísi mjókka fiskarnir verulega undir þessum kringumstæðum, þeir eru jú ekki í dvala eða híði og ganga því á orkuforða sinn á meðan melting liggur niðri eða er í lágmarki.

Rannsóknar heimild: Journal of Fish Biology (2010), J.M. Elliott and J.A. Elliott

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Fluguveiði undir ís

1. apríl 2023

Veiðitækni

Upp

Forsíða

Er fluguveiði undir ís eitthvað sem við verðum að gefa gaum ef vorið verður jafn kalt og sumir vilja meina? Veðurfræðingar eru raunar ekki allir sammála um að það verði svona rosalegt, en veðurspekingar virðast flestir vera á einu máli, það stefni í kalt vor framan af í það minnsta.

Eins einkennilega og það hljómar þá er fluguveiði undir ís alveg möguleg, en þá er ég að vísu ekki að tala um að bora holu og sleppa þyngdum flugum niður í djúpið. Raunar er ég ekki heldur að tala um fluguveiði alveg undir ísnum, en nærri því þó. Við vitum að geymsluþol matar eykst við frystingu og þegar ísa leysir þá losnar úr ísnum ýmislegt sem fiski þykir gott.

Að kasta flugu upp á skörina og draga hana fram af henni hefur reynst mörgum manninum fengsælt og maður hefur heyrt margar sögur af soltnum fiski sem tekur flugu alveg við ísinn.

Annar fengsæll veiðistaður, nátengdur, er þar sem snjór gengur fram í vatn og bráðnar hægt og rólega. Mér er minnisstæður skafl við Herbjarnarfellsvatn að Fjallabaki sem urriðar lónuðu fyrir framan á örgrunnu vatni langt fram á sumarið og pikkuðu upp það sem snjóbráðin bar með sér út í vatnið. Svo eru þeir nokkrir skaflarnir sem maður man eftir við nokkur vötn í Veiðivötnum sem hafa nánast verið ávísun á fisk í gegnum árin.

Hvort sem vorið verður kalt, blautt, vindasamt eða dásamlega hlýtt og sólríkt, þá má alveg hafa þessa skafla í huga, langt fram á sumarið. Eitt smáræði að lokum, þó það sé 1. apríl í dag, þá er þessi grein ekki eitthvað gabb.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Þegar urriðanum leiðist

30. mars 2023

Veiðitækni

Upp

Forsíða

Árið 2009 tók Norska ríkissjónvarpið sig til og sendi beint út frá 7 klst. langa lestarferð frá Bergen til Óslóar. Þetta þótti afar sniðugt og fékk mikið áhorf þannig að NRK tók upp þráðinn 2010 og sendi út nokkrar aðrar lestarferðir. Sannast sagna var ekkert mikið um að vera í þessum útsendingum, fallegt landslag, annað slagið datt inn einhver áfangastaður, en þar fyrir utan var þetta afskaplega rólegt enda fékk þetta heitið Slow TV. Þegar áhorfið fór að dala, þá bættu þeir inn einu og einu viðtali, jafnvel skemmtiatriðum þannig að þeir misstu ekki allt áhorfið. Sniðugt og þetta virkaði.

Mér datt þetta í hug þegar ég var að fylgja flugunni minni eftir í rólegheitunum með stangartoppinum og passa að hún færi ekki of hratt eða of hægt. Ég var eiginlega svolítið eins og tökumaðurinn hjá NRK, þetta var allt fyrir fram ákveðið, ég þurfti bara að passa að flugan dytti ekki úr fókus. Það sem angraði mig samt var eigin upplifun af SlowTV, mér leiddist þetta alveg óskaplega. Gæti urriðanum leiðst þessi hægagangur, ekkertaðgerast.is?

Stutta svarið er einfaldlega já, honum getur leiðst þetta eða öllu heldur hann leiðir oft hjá sér fæðu sem sker sig ekkert úr öðru sem flýtur hjá ef hann er ekki svangur. Í þeim tilfellum sem fiskurinn sýnir agninu engan áhuga, þá þarf eitthvað meira að koma til þannig að hann taki. Eitt er að skipta um flugu, setja einhverja undir sem fylgir alls ekki því sem er á borðinu í það og það skiptið. En svo er líka til það sem er oft einfaldast, veldu þér tímapunkt á dauða rekinu og hættu að passa upp á það. Kipptu í fluguna, ventu línunni (e: mend) þannig til að hún stöðvast eitt augnablik en kippist síðan til þegar straumurinn hefur gripið línuna, gerðu bara eitthvað eða ekki neitt.

Hversu oft hefur þú gleymt þér eitt augnablik, hætt að vanda þig og flugan tekur á skrið, skautar í allt aðra átt heldur en hún er búin að vera stefna í? Og hvað gerist, jú fiskurinn tekur eftir þessari óeðlilegu hegðun og rándýrið í honum vaknar. Eitt það einfaldasta sem hægt er að gera er að gera ekki neitt, svona rétt undir lokin á því að rennsli flugunnar er að ljúka, leyfðu straumnum að taka fluguna, skauta með hana út í strauminn eða upp að bakkanum. Hugsaðu eins og NRK, áhorfendur missa áhugan ef ekkert er að gerast, rjúfðu dagskránna og smelltu inn eins og einu skemmtiatriði annars slagið.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Létt og leikandi

28. mars 2023

Ætið

Upp

Forsíða

Meira um léttar flugur! Já, ég er svolítið með þetta á heilanum þessi misserin og ekki skánar ástandið þegar kunningi æsir mann upp í að skrifa um léttar flugur í straumvatni. Það sem hann hafði í huga voru ekki léttar straumflugur, hvað þá votflugur því hann hefur enga trú á svoleiðis furðuskepnum eins og hann kallar þær. Nei, hann var með léttari púpur í huga vegna þess að nýlega lét ég þess getið að ég skildi vel að veiðimenn vildu þyngri púpur í straumvatni. Þessi kunningi minn veiði ekkert, hvorki á flugu né nokkuð annað. Að vísu er ég ekki að segja alveg satt, hann veiðir oft og iðulega, en þá aðeins með einhver grisjuháf í hönd til að fanga skordýr, þess vegna kalla ég hann ekki veiðimann (hér skortir glettni í ritað mál, því ég meina þetta hreint ekki).

Hann spurði mig sem sagt út í þetta dauðarek (e: dead drift) hvað það væri eiginlega sem veiðimenn sæktust eftir með þessu. Ég reyndi, af nánast fullkominni vanþekkingu, að skýra það út fyrir þessum kunningja mínum að markmiðið væri að láta ekki straum í vatni ná tökum á línunni, taumnum eða flugunni þannig að agnið ræki ekki óeðlilega hratt. Trúið mér, oft hef ég séð stór augu þegar ég læt eitthvað út úr mér, en þau augu sem mættu mér þegar ég lét þetta út úr mér voru með þeim stærri sem ég hef séð. Hvers vegna? spurði hann og ég reyndi að umorða skýringar mínar en var stoppaður í miðri setningu. Ég skil alveg, en hvers vegna? Nú var komið að mér að reka upp stór augu og ég spurði hvað hann eiginlega meinti, þetta væri auðvitað gert til að fiskurinn gæti ekki spottað að flugan væri ekki náttúrulega fæða og léti glepjast af henni.

-Aha, og hvað segir þér að náttúruleg fæða ferðist ekki undan straumi, jafnvel með meiri hraða en straumurinn? sagði hann og glotti. Ég þóttist alveg kannast við að á einhverjum tímapunkti losar skordýr tökin á botninum og leitar upp á yfirborðið, en gat það verið að það ferðist hraðar en straumurinn? Það stóð ekki á svarinu; Pottþétt, því þegar paddan leitar upp, þá annað hvort tekur hún frumstæð sundtök eða notar gasbólu undir skel eða aftan við haus til að létta sig. Allt sem er á hreyfingu í straum, með lægri eðlismassa en vatnið og meiri þéttni, það ferðast hraðar en straumurinn. Hann bætti að vísu við sá tími sem skordýrið losar tökin og svamlar um í vatninu, getur í besta falli talist augnablik í lífi þess, en ef veiðimenn vilja endilega líkja eftir hreyfanleika pöddunnar, þá ættu þeir líka að vera viðbúnir því að litla, hreyfingarlausa paddan á botninum taki á sprett í vatninu. Ef hún nær ekki upp að yfirborðinu í fyrstu atrennu, þá helmingast strax líkurnar á að henni takist það í annarri tilraun og hvert fer hún þá? Jú, með straumnum, kannski ekki nema hálf í kafi en að öllum líkindum undir yfirborðinu; Léttari púpur.

Höfundur:

Kristján Friðriksson