Þegar ég var að grúska í skýrslu um félagsnám laxfiska¹⁾ um daginn, rakst ég á tilvísun í rannsókn sem gerð var í Svíþjóð árið 2001 um áhrif reynslu og félagslegs umhverfis á getu ungra urriða til að leita sér að lifandi bráð²⁾. Áður en lengra er haldið, þá er rétt að vara lesendur við að þessi skrif mín eru nördaháttur af töluvert háu stigi en með nokkrum persónulegum skotum á káf mannskepnunnar í náttúruna og eðlilegt atferli fiska.

Veiðimenn vita það vel að fæðuupptaka silungs er lykillinn að þroska og flestu því sem hann aðhefst utan hrygningartímans. Allt atferli hans miðar að því að afla sér fæðu með sem hagkvæmustum hætti. Með þetta í huga mætti ætla að eldi sé silungi og laxi sérstaklega að skapi. Þeir jú lítið fyrir fæðunni að hafa, hún kemur bara þarna ofan frá og þeir gúffa hana einfaldlega í sig. Nú er það svo að eldi, hvort sem það er lax- eða silungseldi, er af tvennum toga; seiðaeldi og matfiskeldi. Seiðaeldi er drifið áfram af tveimur hvötum; fiskirækt annars vegar og matfiskeldi hins vegar. Eins og kunnugt er þá fer mikill meirihluti alls matfiskeldis fram með erfðabreyttum framandi stofnum sem sniðnir hafa verið að kröfum eldisstóriðjunnar um arðsemi og gróða með mikilli hættu á að erfðablöndun framandi fiskistofna við þá náttúrulegu þegar þeir sleppa úr eldinu. Takið eftir að ég nota ekki orðið slys í þessu sambandi því minn skilningur á orðinu slys er sá að þar sé um eitthvað óvænt eða ófyrirséð að ræða, ekki fyrirséð eins og reynsla annarra landa af matfiskeldi ætti að hafa kennt okkur.

Viðfangsefni ofangreindra rannsókna vakti athygli mín því það beindist að seiðaeldi til fiskiræktar fyrst og fremst. Báðar þessara rannsókna leiddu í ljós að félagsleg einangrun ungviðis laxfiska, lax (Salmo salar) og urriða (Salmo trutta) sem aldir voru án tengsla við samstofna eldri einstaklinga, varð til þess að þeir voru verr í stakk búið til að nýta sér náttúrulega fæðu heldur en þeir sem notið höfðu leiðsagnar eldri fiska. Meðal þess sem kom í ljós í rannsókninni á urriðanum var að það tók hann töluvert lengri tíma til að tileinka sér fæðuöflun annars staðar heldur en við yfirborðið heldur en þeirra sem aldir voru upp í náttúrunni og því voru þeir seinni til líkamlegs þroska. Auk þess átu villtu urriðarnir meira, réðust fyrr til atlögu við bráðina og nýttu hana með skilvirkari hætti en þeir eldisöldu.

Niðurstöður rannsóknarinnar benda eindregið til þess að hegðun villtu urriðana sé alltaf undir áhrifum annarra fiska á meðan eldisfiskurinn virtist áhugalausari gagnvart hegðun annarra, bæði á meðan hann er í eldi og lengi eftir að hafa verið sleppt út í náttúruna. Hin augljósi skortur á áhrifum annars einstaklings á fæðuhegðun eldisfisks gæti markast af þeirri staðreynd að hann er alinn upp við stöðuga ofgnótt fæðu, mætir aldrei einstaklingum í samkeppni og þarf því síður að hafa augum með þeim og hvað þeir aðhafast. M.ö.o. hann elst hvorki upp við að læra af öðrum eða takast á við samkeppni, sem aftur seinkar vexti og hæfni hans til að tileinka sér náttúrulega hegðun eftir að hafa verið sleppt út í náttúruna. Rannsóknin bendir til þess að eldisfiskurinn hafi þó getu til að tileinka sér fæðuöflun í samkeppni, en það tekur hann töluverðan tíma sem mögulega gefst ekki í óblíðri náttúrunni.

Eins og fram kom, þá eru niðurstöður þessa aðskilinna rannsókna samhljóma; eldisfiskur er síður í stakk búinn að takast á við náttúruna heldur en sá villti, þó hann hafi burði til þess. Þetta dregur úr getu eldisfisks til að vaxa og lifa af í náttúrunni og vekur mig til umhugsunar um seiðasleppingar. Væri hægt að draga úr afföllum seiða með breyttu fyrirkomulagi sleppinga? Sleppa þeim meðal villtra fiska þar sem þau njóta fyrirmynda (kennslustunda) í náttúrulegri fæðuöflun? Slíkt er nú þegar gert í fiskirækt urriðavatna, að því er virðist með góðum árangri, á meðan að afföll laxaseiða sem sett eru í eldistjarnir og fóðruð þar í sleppistærð virðast margfalt meiri. Er hrognagröftur kannski rétta leiðin? Með þeim hætti er komist næst náttúrulegu ferli klaks og uppvaxtar þar sem einstaklingarnir njóta leiðsagnar villtra einstaklinga af sama stofni. Það er nefnilega þannig að hvað ungur nemur, gamall temur og ef einhverjir eru hæfir til að kenna löxum og urrðum að veiða sér til matar, þá eru það eldri laxar og urriðar.

---

1) Brown, C. and Laland, K.N. (2003), Social learning in fishes: a review. Fish and Fisheries, 4: 280-288. https://doi.org/10.1046/j.1467-2979.2003.00122.x

2) L.F. Sundström, J.I. Johnsson (2001), Experience and social environment influence the ability of young brown trout to forage on live novel prey. Animal Behaviour, Vol 61, Issue 1: 249-255, https://doi.org/10.1006/anbe.2000.1593

Hver man ekki eftir einhverjum sem er sauðvitlaus, nautheimskur, hundlatur eða jafnvel með fiskaminni þannig að viðkomandi man ekki neitt stundinni lengur? En eru sauðir eitthvað vitlausari heldur en aðrir, naut heimskari heldur en gengur og gerist eða hundar latari heldur en til dæmis kettir? Ef eitthvað er að marka mína reynslu þá eru kettir töluvert latari heldur en hundar og eftir að hafa lesið fræðigrein um daginn, þá eru fiskar víst alls ekki jafn gloppóttir eins og við viljum vera láta.

Það hefur verið sagt um gullfiska að þeir verði aldrei leiðir á lífinu, þeir muni ekki hvernig annar endi fiskabúrsins lítur út þegar þeir hafa heimsótt hin endann og því er alltaf eitthvað nýtt sem ber fyrir augu þeirra. Veiðimenn hafa líka svolítið treyst á þetta þegar þeir nota alltaf uppáhalds fluguna sína. Reyndar var ég hérna um árið með einhverjar vangaveltur um að birtingarmynd lélegri veiði í ákveðnum vötnum eða ám gæti orsakast vegna þess að fiskarnir, sér í lagi þar sem veiða og sleppa er stundað, muni eftir algengustu flugunum og séu því hættir að líta við þeim. En það er önnur saga eða hvað?

Því hefur verið haldið fram að skammtímaminni fiska vari í u.þ.b. 30 sek. en rannsókn á vegum Hamilton Research Laboratory við McEwan háskólann í Edmonton árið 2012 leiddi í ljós að hlutbundið- og atferlisminni fiska getur varað í allt að 12 daga. Þegar átt er við hlutbundið- og atferlisminni er átt við lærða hegðun sem tengist ákveðnu umhverfi og atburði, sem í þessari rannsókn voru fæðuverðlaun sem fiskar fengu ef þeir leituðu á ákveðin stað í umhverfi sínu. Leiðbeinandi rannsóknarinnar, Dr. Trevor Hamilton hefur einnig rannsakað hvernig heilaboðefnið dópamín tengist myndun hlutbundins minnis í fiskum. Sú rannsókn hefur sýnt fram á að ákveðin taugaboðefnaferli í heila fiskar geta stuðlað að því að þeir muni fyrirbæri eða hlut sem þeir hafa séð áður. Á mannamáli þýðir þetta að það eru ekki einungis þróuð spendýr sem eru fær um að muna eftir umhverfi sínu og hlutum, fiskar gera það líka.

Þessi vísindi eru sönnun á þekkingu veiðinörda sem hafa í áratugi haldið því fram að fiskar, laxfiskar sem aðrir fiskar, leiti aftur og aftur á bestu fæðu- og uppeldisstöðvarnar. Við höfum lengi vitað af fengsælum veiðistöðum í ám og vötnum þar sem finna má æti eða heppilegar aðstæður til hrygningar. Við höfum þó aldrei vitað nákvæmlega hvernig fiskurinn fer að því að finna þessa staði, dag eftir dag, ár eftir ár. Núna vitum við að fiskurinn einfaldlega man eftir stöðunum, rétt eins og við munum eftir stöðum þar sem við höfum gert góða veiði.

Þá er bara ósvarað spurningunni um það hvort fiskurinn muni eftir útliti flugnanna okkar? Óbragðinu (sársaukanum?) sem hún skildi eftir sig þegar þeir sluppu eða var sleppt og forðist þær þess vegna. Það eina sem gæti dregið úr neiðkvæðum afleiðum þessa er eðlislæg hvöt fiska til að éta og vernda afkvæmi sín. Þeir ánetjast flugum af því þær líkja eftir fæðu og ráðast gegn því sem ergir þá eða getur ógnað hrognum og seiðum þeirra.

Ekki alls fyrir löngu var ég að lesa yfir texta um silungsveiði á Íslandi og við lesturinn varð mér nokkrum sinnum fótaskortur á tungunni og hrasaði um ýmsar merkingar orða. Það er svo sem ekkert einsdæmi þegar kemur að prófarkalestri texta sem tveir eða fleiri hafa skrifað að hugtök og orð séu notuð með mismunandi hætti, en í þessu tilfelli varð ég áttavilltari en góðu hófi gegndi og datt því í hug það sem presturinn sagði í skírninni um árið þegar foreldrarnir fóru að kýta um nafn barnsins, „Jesús minn, hvað á barnið eiginlega að heita?“ Hvort Jesús hafi svarað, veit ég ekki, en ég þurfti að grafa nokkuð djúpt í umræddan texta til að finna rétt samhengi og merkingu þeirra orða og hugtaka sem notuð voru í honum.

Mér datt í hug að fleirum væri líkt á komið og mér og því tók ég hér saman þau orð sem mér er tamt að nota og tengjast yfirheitinu silungur og tegundaheitunum urrði og bleikja. Uppruna þessarar samantektar má finna í Íslenskri nútímaorðabók og þau eru studd skyldleikaorðum og tegundarheitum sem finnast m.a. í Íðorðabanka Árnastofnunar, bókunum Orðakver – Fiskar, hvalir, selir, hryggleysingjar og Íslenskir fiskar eftir Gunnar Jónsson, auk annarra uppflettirita sem leyndust í bókahillunni minni. Öll þessi inn- og erlendu heiti er að finna meðal 600 leitarorða sem finna má í Alfræðiorðasafninu hér á síðunni.

Silungur

yfirheiti yfir urriða og bleikju, fiska sem lifa einkum í ám og vötnum

lonta smásilungur í lækjum | kræða smásilungur í vatni | branda þekkt í Mývatnssveit | gála viðurnefni hrygnu, oftast um bleikju | blásíli og blásilungur haft yfir seiði silunga en hafa þó einnig verið notuð um hvítholda silung, mögulega albínóa

vatnasilungur: yfirheiti silunga sem ala allan aldur sinn í ósöltu vatni, haft um bæði urriða og bleikju

lækjarsilungur: yfirheiti silunga sem ala allan aldur sinn í straumvatni, haft um bæði urriða og bleikju

göngusilungur: yfirheiti silunga sem ganga úr sjó í ósalt vatn, haft um bæði sjóbirting og sjóbleikju

Urriði

fisktegund (Salmo trutta) af ættkvísl laxa (Salmo) af ætt laxfiska (Salmonidae)

en. brown trout | da. ørred | fr. truite brune / truite d’Europe | no. aure / ørret | de. Forelle | es. trucha | pt. truta

vatnaurriði (Salmo trutta lacustris) – staðbundinn urriði sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í ferskvatni (non-anadromous trutta)

en. lake trout | da. Søørred | fi. Järvitaimen | fr. truite argentée / truite de lac | pl. troc jeziorowa | sv. insjööring | de. Seeforelle

lækjarurriði (Salmo trutta morpha fario) – staðbundinn urriði sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í straumvatni (non-anadromous trutta)

en. river trour | no. bekkaure / bekkørret | sv. bäcköring | de. Bachforelle

sjóbirtingur | birtingur | sjóurriði (Salmo trutta morpha trutta) – urriði sem lifi og hrygnir í fersku vatni en gengur að jafnaði til sjávar hluta ársins til að afla sér fæðu og vaxa, ferskvatnssækin (anadromous trutta)

en. sea trout | fr. truite de mer / truite de lac | ga. breac geal | fo. sjósíl | no. sjøaure / sjøørret | dk. havørred / laksørred | pt. truta-do-mar / truta-marisca | es. trucha marina | de. Meerforelle / Lachsforelle

Bleikja

fisktegund (Salvelinus alpinus) af bleikjuættkvísl (Salvelinus) af ætt laxfiska (Salmonidae)

fjallableikja | heimskautableikja | reyður | átubleikja | riðgála eða riðbleikja þegar hún er í riðbúningi

en. charr / char / arctic charr | fr. omble artique / omble-chevalier | fo. bleikja | dk. fjeldørred / røj | no. bleike / røe / rør / røye | pt. salvelino-ártico | es. trucha alpina | de. Saibling

vatnableikja | lindarbleikja – yfirheiti þeirra bleikju sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í ferskvatni (non-anadormous charr)

de. Seesaibling

sílableikja | ránbleikja | djúpbleikja – staðbundið afbrigði bleikju

kuðungableikja | átubleikja | bobbableikja | netbleikja – staðbundið afbrigði bleikju, deilir viðurnefninu botnbleikja með dvergbleikju

murta (Salvelinus alpinus murta) | haustmurta | depla | námurta | krús | flóabranda þekkt í Mývatnssveit | blóðmurta sú murta sem lokið hefur hrygningu | Ölfusingur þekkt við Þingvallavatn – staðbundið afbrigði bleikju

dvergbleikja (Salvelinus alpinus thingvallensis) | gjá(ar)murta | hellableikja | gjáarlonta |svartbleikja /svartmurta (Salmo alpinus subsp. niger) – staðbundið afbrigði af bleikju, deilir viðurnefninu botnbleikja með kuðungableikju.

sjóbleikja | ljósnál | sjóreyður | rauðbirtingur | mararslápur – lifi og hrygnir í fersku vatni en gengur til sjávar að jafnaði hluta ársins til að afla sér fæðu og vaxa (anadromous charr)

de. Wandersaibling | en. sea run char

Augljósum villum, helst úr íðorðasöfnum, er vísvitandi sleppt, t.d. þar sem þýðingar steypa saman yfir- og tegundaheitum eins og enginn sé morgundagurinn. Eflaust vantar einhver heiti inn í þessa samantekt mína eða þá einhver hefur vanist annarri orðanotkun eða merkingu þeirra orða sem ég set hér fram. Ef svo er, þá þætti mér vænt um að fá ábendingar þar um í skilaboðum þannig að ég geti lagað það sem aflaga hefur farið hér á síðunni og í kollinum á mér.