Grúsk – FOS

Sorrý, ég sá hana bara ekki

21. mars 2026

Veiðitækni

Upp

Forsíða

Veiðisagnahöfundar hafa tilhneigingu til að einblína á velgengni í veiði og vel heppnaðar flugur, það þekkjum við öll því endalausar harmsögur um áhugaleysi fiska eða mislukkað flugnaval eru ekki meðal vinsælasta lesefnis veiðimanna, það þekki ég af eigin raun og hef tölulegar upplýsingar því til staðfestingar. En það breytir því ekki að það geta legið ýmsar ástæður að baki þess að við lendum í því að baða flugurnar, viðra græjurnar, berja vatnið eða hvað það heitir sem við köllum það þegar fiskurinn sýnir því engan áhuga sem við bjóðum honum.

Eitt af því sem er stundum að hrjá mig í veiði er skilningsleysi á aðstæðum og endalaus framsetning flugu sem lendir í þessum 60% tilfella þar sem fiskurinn einfaldlega sér hana ekki. Ég verð að viðurkenna að ég man ekki hvar ég las að í 60% tilfella þegar við verðum ekki vör við áhuga, þá er það einfaldlega vegna þess að fiskurinn sér ekki fluguna, sorrý. Í mínu tilfelli og væntanlega einhverra fleiri, felst áskorunin í að koma flugunni inn í sjónsvið fisksins.

Bleikja og urriði sjá tiltölulega vel upp fyrir sig sem er einmitt ástæða fyrir því hve mikilvægt það er að útlínur (skuggamynd) flugunnar sé eitthvað sem kveikir matarást fisksins, árásargirnd hans. Fluguna ber jú við yfirborð vatnsins, ljósari bakgrunn þess glugga sem fiskurinn sér upp fyrir sig. Það er hægt að áætla stærð þessa glugga með því að draga ca. 10% frá áætluðu dýpi niður á fiskinn, sjá myndina hér að ofan. Við þetta verður þó að hafa í huga að glugginn er ekki hringlaga keila, hún er frekar dropalaga séð að ofan, breiðust í þá stefnu sem fiskurinn snýr sem helgast af því að fiskurinn sér ekki eins vel aftur fyrir sig eins og fram.

Þetta er allt ákveðin líkindareikningur, rétt eins og veðurspáin, það er bara spurningin hvort maður áætlar dýpið rétt og veit í hvaða átt fiskurinn snýr sér. Það síðastnefnda er yfirleitt auðvelt í rennandi vatni, hann snýr sér oftast upp í strauminn þannig að hann taki á móti fæðunni sem straumurinn ber með sér. Það er aðeins (mikið) erfiðara að segja til um hvernig fiskurinn snýr sér í kyrrstæðu vatni, ekki nema vindurinn blási hressilega, þá má ætla að hann snúi sé á móti því sem aldan ber með sér.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Fiskaminni

14. mars 2026

Fiskurinn

Upp

Forsíða

Hver man ekki eftir einhverjum sem er sauðvitlaus, nautheimskur, hundlatur eða jafnvel með fiskaminni þannig að viðkomandi man ekki neitt stundinni lengur? En eru sauðir eitthvað vitlausari heldur en aðrir, naut heimskari heldur en gengur og gerist eða hundar latari heldur en til dæmis kettir? Ef eitthvað er að marka mína reynslu þá eru kettir töluvert latari heldur en hundar og eftir að hafa lesið fræðigrein um daginn, þá eru fiskar víst alls ekki jafn gloppóttir eins og við viljum vera láta.

Það hefur verið sagt um gullfiska að þeir verði aldrei leiðir á lífinu, þeir muni ekki hvernig annar endi fiskabúrsins lítur út þegar þeir hafa heimsótt hin endann og því er alltaf eitthvað nýtt sem ber fyrir augu þeirra. Veiðimenn hafa líka svolítið treyst á þetta þegar þeir nota alltaf uppáhalds fluguna sína. Reyndar var ég hérna um árið með einhverjar vangaveltur um að birtingarmynd lélegri veiði í ákveðnum vötnum eða ám gæti orsakast vegna þess að fiskarnir, sér í lagi þar sem veiða og sleppa er stundað, muni eftir algengustu flugunum og séu því hættir að líta við þeim. En það er önnur saga eða hvað?

Því hefur verið haldið fram að skammtímaminni fiska vari í u.þ.b. 30 sek. en rannsókn á vegum Hamilton Research Laboratory við McEwan háskólann í Edmonton árið 2012 leiddi í ljós að hlutbundið- og atferlisminni fiska getur varað í allt að 12 daga. Þegar átt er við hlutbundið- og atferlisminni er átt við lærða hegðun sem tengist ákveðnu umhverfi og atburði, sem í þessari rannsókn voru fæðuverðlaun sem fiskar fengu ef þeir leituðu á ákveðin stað í umhverfi sínu. Leiðbeinandi rannsóknarinnar, Dr. Trevor Hamilton hefur einnig rannsakað hvernig heilaboðefnið dópamín tengist myndun hlutbundins minnis í fiskum. Sú rannsókn hefur sýnt fram á að ákveðin taugaboðefnaferli í heila fiskar geta stuðlað að því að þeir muni fyrirbæri eða hlut sem þeir hafa séð áður. Á mannamáli þýðir þetta að það eru ekki einungis þróuð spendýr sem eru fær um að muna eftir umhverfi sínu og hlutum, fiskar gera það líka.

Þessi vísindi eru sönnun á þekkingu veiðinörda sem hafa í áratugi haldið því fram að fiskar, laxfiskar sem aðrir fiskar, leiti aftur og aftur á bestu fæðu- og uppeldisstöðvarnar. Við höfum lengi vitað af fengsælum veiðistöðum í ám og vötnum þar sem finna má æti eða heppilegar aðstæður til hrygningar. Við höfum þó aldrei vitað nákvæmlega hvernig fiskurinn fer að því að finna þessa staði, dag eftir dag, ár eftir ár. Núna vitum við að fiskurinn einfaldlega man eftir stöðunum, rétt eins og við munum eftir stöðum þar sem við höfum gert góða veiði.

Þá er bara ósvarað spurningunni um það hvort fiskurinn muni eftir útliti flugnanna okkar? Óbragðinu (sársaukanum?) sem hún skildi eftir sig þegar þeir sluppu eða var sleppt og forðist þær þess vegna. Það eina sem gæti dregið úr neiðkvæðum afleiðum þessa er eðlislæg hvöt fiska til að éta og vernda afkvæmi sín. Þeir ánetjast flugum af því þær líkja eftir fæðu og ráðast gegn því sem ergir þá eða getur ógnað hrognum og seiðum þeirra.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Og hvað á barnið að heita?

7. mars 2026

Fiskurinn

Upp

Forsíða

Ekki alls fyrir löngu var ég að lesa yfir texta um silungsveiði á Íslandi og við lesturinn varð mér nokkrum sinnum fótaskortur á tungunni og hrasaði um ýmsar merkingar orða. Það er svo sem ekkert einsdæmi þegar kemur að prófarkalestri texta sem tveir eða fleiri hafa skrifað að hugtök og orð séu notuð með mismunandi hætti, en í þessu tilfelli varð ég áttavilltari en góðu hófi gegndi og datt því í hug það sem presturinn sagði í skírninni um árið þegar foreldrarnir fóru að kýta um nafn barnsins, „Jesús minn, hvað á barnið eiginlega að heita?“ Hvort Jesús hafi svarað, veit ég ekki, en ég þurfti að grafa nokkuð djúpt í umræddan texta til að finna rétt samhengi og merkingu þeirra orða og hugtaka sem notuð voru í honum.

Mér datt í hug að fleirum væri líkt á komið og mér og því tók ég hér saman þau orð sem mér er tamt að nota og tengjast yfirheitinu silungur og tegundaheitunum urrði og bleikja. Uppruna þessarar samantektar má finna í Íslenskri nútímaorðabók og þau eru studd skyldleikaorðum og tegundarheitum sem finnast m.a. í Íðorðabanka Árnastofnunar, bókunum Orðakver – Fiskar, hvalir, selir, hryggleysingjar og Íslenskir fiskar eftir Gunnar Jónsson, auk annarra uppflettirita sem leyndust í bókahillunni minni. Öll þessi inn- og erlendu heiti er að finna meðal 600 leitarorða sem finna má í Alfræðiorðasafninu hér á síðunni.

Silungur

yfirheiti yfir urriða og bleikju, fiska sem lifa einkum í ám og vötnum

lonta smásilungur í lækjum | kræða smásilungur í vatni | branda þekkt í Mývatnssveit | gála viðurnefni hrygnu, oftast um bleikju | blásíli og blásilungur haft yfir seiði silunga en hafa þó einnig verið notuð um hvítholda silung, mögulega albínóa

vatnasilungur: yfirheiti silunga sem ala allan aldur sinn í ósöltu vatni, haft um bæði urriða og bleikju

lækjarsilungur: yfirheiti silunga sem ala allan aldur sinn í straumvatni, haft um bæði urriða og bleikju

göngusilungur: yfirheiti silunga sem ganga úr sjó í ósalt vatn, haft um bæði sjóbirting og sjóbleikju

Urriði

fisktegund (Salmo trutta) af ættkvísl laxa (Salmo) af ætt laxfiska (Salmonidae)

en. brown trout | da. ørred | fr. truite brune / truite d’Europe | no. aure / ørret | de. Forelle | es. trucha | pt. truta

vatnaurriði (Salmo trutta lacustris) – staðbundinn urriði sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í ferskvatni (non-anadromous trutta)

en. lake trout | da. Søørred | fi. Järvitaimen | fr. truite argentée / truite de lac | pl. troc jeziorowa | sv. insjööring | de. Seeforelle

lækjarurriði (Salmo trutta morpha fario) – staðbundinn urriði sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í straumvatni (non-anadromous trutta)

en. river trour | no. bekkaure / bekkørret | sv. bäcköring | de. Bachforelle

sjóbirtingur | birtingur | sjóurriði (Salmo trutta morpha trutta) – urriði sem lifi og hrygnir í fersku vatni en gengur að jafnaði til sjávar hluta ársins til að afla sér fæðu og vaxa, ferskvatnssækin (anadromous trutta)

en. sea trout | fr. truite de mer / truite de lac | ga. breac geal | fo. sjósíl | no. sjøaure / sjøørret | dk. havørred / laksørred | pt. truta-do-mar / truta-marisca | es. trucha marina | de. Meerforelle / Lachsforelle

Bleikja

fisktegund (Salvelinus alpinus) af bleikjuættkvísl (Salvelinus) af ætt laxfiska (Salmonidae)

fjallableikja | heimskautableikja | reyður | átubleikja | riðgála eða riðbleikja þegar hún er í riðbúningi

en. charr / char / arctic charr | fr. omble artique / omble-chevalier | fo. bleikja | dk. fjeldørred / røj | no. bleike / røe / rør / røye | pt. salvelino-ártico | es. trucha alpina | de. Saibling

vatnableikja | lindarbleikja – yfirheiti þeirra bleikju sem lifir allan sinn aldur og hrygnir í ferskvatni (non-anadormous charr)

de. Seesaibling

sílableikja | ránbleikja | djúpbleikja – staðbundið afbrigði bleikju

kuðungableikja | átubleikja | bobbableikja | netbleikja – staðbundið afbrigði bleikju, deilir viðurnefninu botnbleikja með dvergbleikju

murta (Salvelinus alpinus murta) | haustmurta | depla | námurta | krús | flóabranda þekkt í Mývatnssveit | blóðmurta sú murta sem lokið hefur hrygningu | Ölfusingur þekkt við Þingvallavatn – staðbundið afbrigði bleikju

dvergbleikja (Salvelinus alpinus thingvallensis) | gjá(ar)murta | hellableikja | gjáarlonta |svartbleikja /svartmurta (Salmo alpinus subsp. niger) – staðbundið afbrigði af bleikju, deilir viðurnefninu botnbleikja með kuðungableikju.

sjóbleikja | ljósnál | sjóreyður | rauðbirtingur | mararslápur – lifi og hrygnir í fersku vatni en gengur til sjávar að jafnaði hluta ársins til að afla sér fæðu og vaxa (anadromous charr)

de. Wandersaibling | en. sea run char

Augljósum villum, helst úr íðorðasöfnum, er vísvitandi sleppt, t.d. þar sem þýðingar steypa saman yfir- og tegundaheitum eins og enginn sé morgundagurinn. Eflaust vantar einhver heiti inn í þessa samantekt mína eða þá einhver hefur vanist annarri orðanotkun eða merkingu þeirra orða sem ég set hér fram. Ef svo er, þá þætti mér vænt um að fá ábendingar þar um í skilaboðum þannig að ég geti lagað það sem aflaga hefur farið hér á síðunni og í kollinum á mér.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Blóðormur

7. febrúar 2026

Hnýtingar

Upp

Forsíða

Það eru örugglega til milljón tegundir af Blóðormi, þ.e.a.s. veiðiflugunni, kannski þeim náttúrulega líka. Í gegnum tíðina hef ég hnýtt nokkrar flugur sem ég hef neytt heitið Blóðormur upp á. Sumar hafa gefið, aðrar ekki, sumar eru flóknar, aðrar ekki, en það sem mér hefur virst standa upp úr af þeim sem ég hef prófað er að það eru þær einföldu sem virka og oftast þær sem fljótlegastar eru í hnýtingu.

Mynd: Mike Wilkinson

Fyrir rúmum áratug síðan var ég eitthvað að grúska eins og svo oft áður og rakst þá þennan blóðorm frá Nýsjálendingnum Mike Wilkinson frá Cromwell á bökkum Dunstanvatns. Mike þessi er glettilega skemmtilegur hnýtari og fer ekki alltaf troðnar slóðir í efnisvali. Í þessa útgáfu af blóðormunum þræðir hann svartan vír í gegnum rautt Veniard Ultra Lace Tubing, setur lykkju á vírinn og festir CDC fjaðrir í lykkjuna. Þetta festir hann síðan á grupper krók með svörtum tvinna og bætir CDC fjöður í haus flugunnar.

Þessa flugu spreytti ég mig á að hnýta en átti því miður ekki rautt Ultra Lace, þannig að ég notaði glært og þræddi rauðan vír í gegn. Eftir töluvert bölv og ragn við að festa CDC fjöður í lykkjuna gafst ég upp og notaði þess í stað UV Ice garn sem ég reytti aðeins í sundur og þynnti. Síðan þá hef ég hnýtt þessa flugu bæði úr glæru Ultra Lace með rauðum vír og rauðu með svörtum vír, en alltaf haldið mig við að nota UV Ice garn og þannig hefur hún fært mér nokkra fiska. Ég mæli alveg með þessari útfærslu flugunnar, hún er fljótleg í hnýtingu og endist alveg ótrúlega vel. Annars biður Mike að heilsa til Íslands, hann er um þessar mundir að þyngja flugurnar sínar þarna hinum megin á hnettinum, hitinn hefur rokið upp í vötnunum og urriðinn hefur sökkt sér niður í kaldara vatn.

Ef þú vilt skoða örlítið breytta útfærslu af flugunni og lýsingu hennar, þá er hana vitaskuld að finna hér á FOS.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Að vera eins og Eddi

24. janúar 2026

Hnýtingar

Upp

Forsíða

Ef ég gæti bara haldið mig við örfá ráð sem ég hef lesið eða fengið frá kunningjum mínum varðandi hnýtingar, þá væri lífið við þvinguna trúlega miklu auðveldara. Auðvitað hefur eitthvað af þessu síast inn í gegnum árin, en enn þann dag í dag stend ég mig að því að gleyma nokkrum þeirra.

Varðandi skipulagið, þá stend ég mig reyndar mjög vel í að skipuleggja hnýtingarefnið mitt. Dett reyndar oft og iðulega niður í sjálfsvitundardund og raða efninu í skúffunum, sem er undarlegt því það er alveg sama hve oft ég raða, alltaf hefur einhver komist í dótið mitt og ruglað öllu. Hef húsálfinn grunaðan um að vera áhugamann um fjaðrir, þræði, kúlur og þess háttar. En, þegar kemur að því að setjast niður og hnýta, þá vantar oft og iðulega uppá skipulagninguna. Ég er kannski hálfnaður með einhverja flugu þegar ég uppgötva að mig vantar eitthvað í hana og þarf að leggja allt frá mér, opna skúffu eða box og þá er tempóið farið út um þúfur. Mikið vildi ég að ég gæti raðað öllu efninu skipulega á borðið áður en ég byrja að hnýta.

Þó ótrúlegt megi virðast, þá hugsa ég stundum. Bara ekki alltaf áður en ég byrja að framkvæma og það getur komið mér í koll. Eins og til dæmis þegar ég í miðju kafi þarf að fara einhverja fjallabaksleið til því að koma efninu á réttan stað á fluguna. Ég hef svo sem verið að temja mér að hnýta eina flugu og telja sjálfum mér trú um að hún sé tilraunaflugan, þurfi ekki að vera upp á punkt og prik en oftar en ekki gæti ég ekki alveg nógu vel að því að leggja bestu aðferðina á minnið. Það er nefnilega þannig að hver vill sitt lagið hafa við að hnýta og jafnvel þó maður hafi einhvern snilling fyrir framan sig (í raunheimum eða á skjánum) þá er ekkert víst að manni sé tamt að hnýta alveg eins og viðkomandi og þá er oft betra að leyfa snillingnum að taka fram úr manni og hugsa síðan hvernig manni sjálfum þætt hentugast að gera hlutina.

Ég er ekki handstór maður, bara svona í meðallagi og því eru feitir fingur ekki nein fyrirstaða fyrir því að hafa hnýtingarskærin föst í hendi, en því er nú öðru nær. Enn er ég að þverskallast við og leggja þau frá mér um leið og ég hef klippt eitthvað, þarf svo að fálma eftir þeim næst þegar ég ætla að klippa, jafnvel að taka augun af flugunni til að finna þau á bak við eitthvað dót á borðinu. Það bregst reyndar ekki að í hvert skipti sem ég þarf að sækja skærin, þá man ég eftir því hvað Eddi Klippikrumla var flinkur að klippa, enda þurfti hann aldrei að taka upp skærin. Verst er að á meðan ég hugsa þetta, legg ég skærin frá mér og endurtek því vitleysuna í sífellu.

Höfundur:

Kristján Friðriksson
Að hlusta á sjálfan sig

17. janúar 2026

Hnýtingar

Upp

Forsíða

Mikil lifandis skelfingar upplifun var það um daginn að hlusta á sjálfan mig tuða fyrir framan tölvuna um flugu sem ég sá á samfélagsmiðlunum. Í anda er ég ennþá 28 ára, en það virðist vera sem hvorki líkami né heilabú séu á sama máli og ég. Þegar ég opnaði munninn sem jákvæður og umburðarlyndur maður á besta aldri, þá braust einhver úrillur gamall karl fram á varir mínar og sá hafði allt á hornum sér.

Fyrir nokkrum árum síðan, svona um það bil þegar ég var að byrja að fikta við fluguhnýtingar, þá fékk ég tilsögn frá mér miklu eldri manni og mikið óskaplega þótti mér vænt um það þegar hann settist á móti mér. Hann sagði mér ekki til, hann spurði mig spurninga eins og Hvers vegna gerir þú þetta svona? eða Af hverju velur þú þessa fjöður? og þegar ég hafði svarað, í þau fáu skipti sem ég hafði svar á reiðum höndum, þá sagði hann mér hvernig hann mundi gera hlutina og hvers vegna hann veldi allt aðra fjöður en þá sem ég hafði valið.

Þessi góði maður var hreintrúar, bæði á æðri máttarvöld og fluguhnýtingar, jafnvel svo að stundum var ég ekki viss hvort hann gerði nokkurn greinamun á heilagri ritningu eða fluguuppskriftum, hvað þá þekktum fluguhnýturum eða postulunum. Hann sat alltaf fastur við sinn keip ef ég brá út frá upphaflegri uppskrift og var óbilandi í því að benda mér á að svona var flugan ekki upphaflega. Það var hreint ekki þannig að hann væri mótfallinn því að bregða út frá uppskriftinni, hann var miklu frekar að leita eftir því að ég færði rök fyrir breytingunni. Oft nægði mér að segja eitthvað á þá leið að mér þætti hún veiðnari svona eða svona og hann var sáttur. Ég komst jafnvel upp með að velja allt annað efni í fluguna eða hnýta straumflugu sem votflugu, laxaflugu sem silungaflugu. Það eina sem ég varð að passa var að færa rök fyrir breytingunni og geta hennar.

Svo rammt hefur kveðið að þessum fyrstu kynnum okkar að ég hef tamið mér það síðan að taka það fram að umrædd fluga sem ég hef breytt og birt eða skrifað um, sé ekki samkvæmt uppskrift. Geta þess hverju ég hef breytt og jafnvel færa rök fyrir því, þó það sé ekki nema að mér finnist betur fara á þessu frekar en öðru. Ég breyti oft út frá uppskrift, því flugurnar verða jú fyrst og fremst að ganga í augun á veiðimanninum, annars er ekki von á að hann veiði nokkurn skapaðan hlut á hana.

Það varð mér sem sagt umhugsunarefni um daginn að ég tók upp á því að fussa og sveia þegar ég sá flugu á samfélagsmiðlunum þar sem hnýtarinn hafi notað gullkúlu í stað kopars í landsfræga flugu. Gamli úrilli karlinn braust fram á varir mínar og var hreint ekki uppbyggilegur í orðavali. Ég held að best fari á því að biðja sjálfan mig afsökunar á þessu, það sem ég hefði viljað sagt hafa er að þarna hefði hnýtarinn mátt taka það fram að honum þætti eða reynsla hans sé, að viðkomandi fluga veiði eða líti betur út með gulli heldur en kopar. En hvers vegna fór þetta svona í taugarnar á gamla karlinum? Jú, kannski vegna þess að skömmu síðar höfðu fleiri hnýtarar apað eftir þessari mynd, látið glepjast af gullinu og einn þeirra þrætti meira að segja fyrir að flugan hefði upprunalega verið með koparkúlu.

Til að kippa 28 ára gömlum sjálfum mér niður á jörðina sendi ég vinkonu minni, henni Gervi Greind mynd af mér um daginn og bað hana um að stílfæra hana í anda 60 ára gamals pirripúka. Er að spá í að ramma hana inn og hafa við tölvuna mína, en held mig samt við það álit mitt að það fari betur á því að geta breytinga sem menn gera á flugum. Mín vegna má alveg sleppa því að bæta afbrigði eða útfærsla við heiti flugunnar, það segir sig sjálft ef fráviks er getið.

Höfundur:

Kristján Friðriksson