Þegar ég var að grúska í skýrslu um félagsnám laxfiska¹⁾ um daginn, rakst ég á tilvísun í rannsókn sem gerð var í Svíþjóð árið 2001 um áhrif reynslu og félagslegs umhverfis á getu ungra urriða til að leita sér að lifandi bráð²⁾. Áður en lengra er haldið, þá er rétt að vara lesendur við að þessi skrif mín eru nördaháttur af töluvert háu stigi en með nokkrum persónulegum skotum á káf mannskepnunnar í náttúruna og eðlilegt atferli fiska.

Veiðimenn vita það vel að fæðuupptaka silungs er lykillinn að þroska og flestu því sem hann aðhefst utan hrygningartímans. Allt atferli hans miðar að því að afla sér fæðu með sem hagkvæmustum hætti. Með þetta í huga mætti ætla að eldi sé silungi og laxi sérstaklega að skapi. Þeir jú lítið fyrir fæðunni að hafa, hún kemur bara þarna ofan frá og þeir gúffa hana einfaldlega í sig. Nú er það svo að eldi, hvort sem það er lax- eða silungseldi, er af tvennum toga; seiðaeldi og matfiskeldi. Seiðaeldi er drifið áfram af tveimur hvötum; fiskirækt annars vegar og matfiskeldi hins vegar. Eins og kunnugt er þá fer mikill meirihluti alls matfiskeldis fram með erfðabreyttum framandi stofnum sem sniðnir hafa verið að kröfum eldisstóriðjunnar um arðsemi og gróða með mikilli hættu á að erfðablöndun framandi fiskistofna við þá náttúrulegu þegar þeir sleppa úr eldinu. Takið eftir að ég nota ekki orðið slys í þessu sambandi því minn skilningur á orðinu slys er sá að þar sé um eitthvað óvænt eða ófyrirséð að ræða, ekki fyrirséð eins og reynsla annarra landa af matfiskeldi ætti að hafa kennt okkur.

Viðfangsefni ofangreindra rannsókna vakti athygli mín því það beindist að seiðaeldi til fiskiræktar fyrst og fremst. Báðar þessara rannsókna leiddu í ljós að félagsleg einangrun ungviðis laxfiska, lax (Salmo salar) og urriða (Salmo trutta) sem aldir voru án tengsla við samstofna eldri einstaklinga, varð til þess að þeir voru verr í stakk búið til að nýta sér náttúrulega fæðu heldur en þeir sem notið höfðu leiðsagnar eldri fiska. Meðal þess sem kom í ljós í rannsókninni á urriðanum var að það tók hann töluvert lengri tíma til að tileinka sér fæðuöflun annars staðar heldur en við yfirborðið heldur en þeirra sem aldir voru upp í náttúrunni og því voru þeir seinni til líkamlegs þroska. Auk þess átu villtu urriðarnir meira, réðust fyrr til atlögu við bráðina og nýttu hana með skilvirkari hætti en þeir eldisöldu.

Niðurstöður rannsóknarinnar benda eindregið til þess að hegðun villtu urriðana sé alltaf undir áhrifum annarra fiska á meðan eldisfiskurinn virtist áhugalausari gagnvart hegðun annarra, bæði á meðan hann er í eldi og lengi eftir að hafa verið sleppt út í náttúruna. Hin augljósi skortur á áhrifum annars einstaklings á fæðuhegðun eldisfisks gæti markast af þeirri staðreynd að hann er alinn upp við stöðuga ofgnótt fæðu, mætir aldrei einstaklingum í samkeppni og þarf því síður að hafa augum með þeim og hvað þeir aðhafast. M.ö.o. hann elst hvorki upp við að læra af öðrum eða takast á við samkeppni, sem aftur seinkar vexti og hæfni hans til að tileinka sér náttúrulega hegðun eftir að hafa verið sleppt út í náttúruna. Rannsóknin bendir til þess að eldisfiskurinn hafi þó getu til að tileinka sér fæðuöflun í samkeppni, en það tekur hann töluverðan tíma sem mögulega gefst ekki í óblíðri náttúrunni.

Eins og fram kom, þá eru niðurstöður þessa aðskilinna rannsókna samhljóma; eldisfiskur er síður í stakk búinn að takast á við náttúruna heldur en sá villti, þó hann hafi burði til þess. Þetta dregur úr getu eldisfisks til að vaxa og lifa af í náttúrunni og vekur mig til umhugsunar um seiðasleppingar. Væri hægt að draga úr afföllum seiða með breyttu fyrirkomulagi sleppinga? Sleppa þeim meðal villtra fiska þar sem þau njóta fyrirmynda (kennslustunda) í náttúrulegri fæðuöflun? Slíkt er nú þegar gert í fiskirækt urriðavatna, að því er virðist með góðum árangri, á meðan að afföll laxaseiða sem sett eru í eldistjarnir og fóðruð þar í sleppistærð virðast margfalt meiri. Er hrognagröftur kannski rétta leiðin? Með þeim hætti er komist næst náttúrulegu ferli klaks og uppvaxtar þar sem einstaklingarnir njóta leiðsagnar villtra einstaklinga af sama stofni. Það er nefnilega þannig að hvað ungur nemur, gamall temur og ef einhverjir eru hæfir til að kenna löxum og urrðum að veiða sér til matar, þá eru það eldri laxar og urriðar.

---

1) Brown, C. and Laland, K.N. (2003), Social learning in fishes: a review. Fish and Fisheries, 4: 280-288. https://doi.org/10.1046/j.1467-2979.2003.00122.x

2) L.F. Sundström, J.I. Johnsson (2001), Experience and social environment influence the ability of young brown trout to forage on live novel prey. Animal Behaviour, Vol 61, Issue 1: 249-255, https://doi.org/10.1006/anbe.2000.1593